Pierwszy znak, że turkawka wróciła z Afryki, zwykle słychać, a nie widać. Niski, wibrujący pomruk dochodzi wtedy z prześwietlonego lasu albo z zadrzewionego skraju pól uprawnych. Na północy Europy ten wędrowiec rzadko zjawia się przed końcem kwietnia, a we wrześniu już odlatuje.
Pomruk, z którego wzięła się łacińska nazwa
Wiosenna pieśń turkawki to głębokie, drżące „turrr, turrr”, coś pomiędzy gruchaniem a mruczeniem. Łacińskie słowo turtur powstało jako naśladowanie tego dźwięku i przetrwało do dziś w nazwie naukowej.
Smętne brzmienie zrobiło karierę w kulturze. Werset 2,12 z Pieśni nad Pieśniami mówi o głosie synogarlicy, który znów rozlega się w kraju.
Prążkowana łatka na szyi i ogon obszyty bielą
Turkawka jest drobniejsza i smuklejsza od większości gołębi: od dzioba do końca ogona ma 26–28 cm, a waży 100–156 g. Z bliska szukaj czarno-białych pasków po bokach szyi.
Głowa, kark i boki są niebieskoszare, a cynamonowe skrzydła pokrywają czarne cętki. Pierś ma odcień czerwonego wina, brzuch jest biały, a czerwone nogi i obwódka oka kontrastują z czarnym dziobem.
Gdy ptak odlatuje od ciebie, patrz na klinowaty ogon, ciemny pośrodku i obwiedziony bielą. Od spodu wygląda jak czarny szewron na białym tle, co dobrze widać, kiedy turkawka schyla się do picia i rozkłada ogon. Młode są bardziej bure, nie mają łatki na szyi i mają brązowe nogi.
Rzadkie drzewa zamiast zwartej gęstwiny
Turkawka wybiera lasy prześwietlone, a nie gęste, i sporo czasu spędza na ziemi. Czasem gnieździ się nawet w dużych ogrodach, choć zwykle jest wyjątkowo płochliwa.
Ta nieufność ma prawdopodobnie związek z polowaniami na trasie przelotu. Według badania z 2001 roku, na które powołuje się Komisja Europejska, na Malcie, Cyprze, we Francji, Włoszech, Hiszpanii i Grecji co roku strzela się od dwóch do czterech milionów turkawek.
Jej lot bywa nazywany strzałowym. Nie daj się jednak zwieść, bo wcale nie jest szczególnie szybki.
Dymnica i inne chwasty, których na polach ubywa
Pokarm turkawka zbiera głównie z ziemi. Liczą się dla niej nasiona i pędy chwastów, szczególnie dymnicy.
Organizacje przyrodnicze wiążą spadek liczebności właśnie ze zmianą metod uprawy, przez którą tych roślin zostało mniej. W Wielkiej Brytanii od 1994 roku ubyło 93% turkawek, a w całej Europie w latach 1980–2013 liczebność zmalała o 78%.
Komisja Europejska wymienia jeszcze inne możliwe zagrożenia: suszę, zmiany klimatu i rywalizację z sierpówką, choć skala tej ostatniej jest nieznana. Brytyjscy ornitolodzy dodają do listy pasożyty wywołujące trichomonozę.
Wysokie kręgi nad drzewami i para, która trzyma się razem
Toki turkawki rozgrywają się w powietrzu. Ptak wzbija się wysoko i zatacza kręgi jak grzywacz w locie godowym, tylko jego wznoszenie i opadanie jest łagodniejsze.
Pary są ze sobą silnie związane. Właśnie dlatego, a także przez smutny głos, turkawka od wieków uchodzi w Europie za symbol oddanej miłości.
W renesansie widziano w niej wierną towarzyszkę feniksa. Tę symbolikę wykorzystał Szekspir w poemacie „Feniks i turkawka”.
Krótkie lato: od końca kwietnia do września
Turkawka przylatuje późno i wcześnie odlatuje, więc na jej pomruk masz niewiele miesięcy. Najmocniej zaznaczony jest początek pobytu, kiedy głos ogłasza powrót ptaków.
Turkawka na zdjęciach
Półobroża i białe plamy u innych gołębi
Oba gatunki są wyraźnie większe od turkawki i żaden nie ma prążkowanej łatki po bokach szyi.
Sierpówka
Sierpówka mierzy około 32 cm, jest szarobeżowa do różowoszarej i nosi na karku czarną półobrożę obrzeżoną bielą; woła trzysylabowo, z akcentem na środkowej sylabie.
Grzywacz
Grzywacz ma 38–44,5 cm, białe plamy na szyi i biały pas na skrzydle oraz bladożółte oko.
Moratorium, Malta i świąteczna piosenka
Czy zakaz polowań pomógł turkawkom?
Na zachodzie Europy tak. Po wstrzymaniu odstrzału w 2021 roku we Francji, Hiszpanii i Portugalii tamtejsza populacja lęgowa wzrosła do 2025 roku o około 47%. W środkowej i wschodniej Europie, gdzie dalej polowano, choć na mniejszą skalę, spadki trwały. W kwietniu 2025 roku zakaz na zachodnim szlaku zniesiono i zastąpiono limitami.
Dlaczego przyrodnicy krytykują akurat Maltę?
To jedyny kraj Unii z odstępstwem, które pozwala strzelać do ptaków w czasie wiosennego przelotu na lęgowiska. Te wiosenne polowania uważa się za szczególnie szkodliwe.
Co turkawki robią w „The Twelve Days of Christmas”?
W tej angielskiej piosence dwie turkawki to prezent od ukochanej osoby na drugi dzień świąt, powtarzany potem w każdej kolejnej zwrotce.