Pierwsze, co uderza w puchaczu, to rozmiar: samica dorasta do 75 cm, a rozpiętość jej skrzydeł sięga 188 cm. Ta jedna z największych sów świata przez całe dorosłe życie trzyma się jednego terytorium. Do Polski jej zasięg dochodzi już tylko punktowo, więc każde stanowisko jest cenne.
Dzień w ukryciu, łowy o zmierzchu i przed świtem
Puchacz wyrusza na łowy głównie w pierwszych godzinach po zachodzie słońca i w ostatnich przed świtem. Daleko na północy, gdzie latem noc prawie nie zapada, poluje nawet późnym popołudniem.
Za dnia zobaczysz go zwykle tylko wtedy, gdy ktoś go spłoszy albo gdy przeganiają go wrony. Leci mocno i prosto, płytkimi uderzeniami przeplatanymi zaskakująco szybkimi ślizgami. Rzadko szybuje na wznoszących prądach i wtedy bywa brany za myszołowa.
To ptak skrajnie osiadły, który nie ucieka nawet przed mroźną zimą północy. Granic rewiru pilnuje przez okrągły rok.
Niskie pohukiwanie z najwyższego punktu rewiru
Puchacz jest najgłośniejszy w chłodnej połowie roku. Od października do grudnia pohukuje głównie, by obwieścić, czyje to terytorium, a w styczniu i lutym głos służy już zalotom.
Do wołania wybiera wyraźne punkty na skraju rewiru: skalne iglice, grzbiety, szczyty. Na każdym siedzi tylko kilka minut. W badaniach z Hiszpanii pierwsze zawołania rozlegały się dopiero 29 minut po zmierzchu albo później.
Obcego ptaka wita bardzo głośnym „huuu”, a zirytowany z bliska kłapie dziobem i syczy jak kot. Biała plama na gardle, nastroszona podczas pokazu, działa na sąsiadów niemal tak mocno jak głos.
Nornice i króliki, czasem łup znacznie większy
Podstawą diety są małe ssaki, takie jak nornice czy króliki, ale puchacz chwyta też ptaki i większe ssaki. Uzupełniają je gady, płazy, ryby i duże owady. Nocą potrafi nawet porwać podrośnięte pisklę bielika.
Tam, gdzie żyje zając szarak, często on daje sowie najwięcej mięsa. W Helsinkach od 2005 roku gniazduje co najmniej pięć par, a przyciągnęły je zdziczałe króliki, potomkowie zwierząt wypuszczonych przez właścicieli.
Puchacz poluje przede wszystkim wzrokiem, a słuch odgrywa u niego mniejszą rolę niż u płomykówki czy uszatki. Dlatego najaktywniejszy jest w półmroku, a nie w najciemniejszej części nocy.
Bez budowania gniazda i bardzo wcześnie
Puchacz niczego nie buduje: jaja leżą na skalnej półce, w szczelinie, a w lesie nawet na ziemi między korzeniami. Samiec pokazuje samicy kilka miejsc, w każdym wygrzebując płytkie zagłębienie, a wybór należy do niej.
Gatunek należy do najwcześniej gniazdujących ptaków Europy, w Alpach włoskich jaja składano średnio 27 lutego. Na jajach siedzi tylko samica, którą partner w tym czasie karmi.
Młode opuszczają gniazdo po 5–6 tygodniach, ale opieka rodziców trwa łącznie 20–24 tygodnie. W pojedynczych przypadkach puchacz zajmuje cudze gniazda, na przykład bielików albo kruków.
Kanciasta głowa z pióropuszami i ogniste oczy
Wielkość, krępa, beczkowata sylwetka, sterczące pęczki piór na głowie i pomarańczowe tęczówki sprawiają, że trudno go z czymkolwiek pomylić. Upierzenie jest płowe, z ciemnymi plamami na grzbiecie i podłużnymi kreskami na piersi.
Gardło jest białe, a nogi upierzone niemal do samych szponów. Szlara słabo się odcina, ale gęste czarnobrązowe plamki tworzą wokół niej wyraźną ramkę.
Jaja jeszcze w zimie, samodzielność jesienią
Składanie jaj zaczyna się pod koniec zimy, a na północy przesuwa się nawet na przełom marca i kwietnia. W Europie Środkowej młode usamodzielniają się między wrześniem a listopadem. Własny rewir zakładają zwykle dopiero jako dwu- lub trzylatki, a do tego czasu koczują bez własnego terenu i siadają w niepozornych miejscach.
Puchacz na zdjęciach
Wrogowie, wiek i piłkarska sława puchacza
Czy dorosły puchacz ma naturalnych wrogów?
Zdrowy dorosły ptak praktycznie nie ma, stoi na szczycie łańcucha pokarmowego. Najczęściej giną przez ludzi: od porażenia prądem, w kolizjach na drogach i od strzału.
Jaki wiek osiąga puchacz na wolności?
Nawet 20 lat, a rekordowy obrączkowany ptak miał 27 lat i 9 miesięcy. W ogrodach zoologicznych notowano osobniki żyjące do 68 lat.
Dlaczego fińska reprezentacja piłkarska nazywa się Puchacze?
W czerwcu 2007 roku puchacz nazwany Bubi wylądował na stadionie olimpijskim w Helsinkach w trakcie meczu Finlandii z Belgią i przerwał grę na sześć minut. Od tamtej pory drużynę nazywa się Huuhkajat, czyli właśnie puchacze.