Coś przebiega kilka kroków po trawniku, zastyga i rusza dalej – tak żeruje kos. Ten przedstawiciel drozdowatych wybiera na lęgi przede wszystkim ogrody i parki. Na hektarze ogrodu potrafi gniazdować nawet 7,3 pary, w lesie zwykle dziesięć razy mniej.
Czarny samiec, brunatna samica i zdradliwy kolor dzioba
Dorosły samiec jest czarny, z połyskiem, a wokół oka nosi żółtą obrączkę. Dziób świeci pomarańczowożółto i zimą lekko ciemnieje. Do tego długi ogon i czarnobrunatne nogi.
Samica wygląda jak inny gatunek. Jest sadzowobrązowa, z jaśniejszym gardłem i słabymi plamkami na piersi, a dziób ma matowy, żółtobrązowy. Młode przypominają samicę, tylko grzbiet mają usiany jasnymi kropkami.
Samca w pierwszym roku zdradzają szczegóły. Upierzenie ma już czarne, lecz dziób ciemny, obrączkę oka słabszą, a złożone skrzydło brązowe.
Szpak na trawniku, drozd obrożny w górach
W Europie kosa można pomylić ze szpakiem albo z drozdem obrożnym. Przy szpaku patrz na ogon i chód: szpak ma ogon krótki, skrzydła spiczaste i trójkątne, a po trawie kroczy, zamiast podskakiwać.
Drozd obrożny myli się zwłaszcza w pierwszej zimie, gdy ma wyraźnie jaśniejsze skrzydła. Ten krewniak zastępuje kosa na większych wysokościach. W górach przyjrzyj się więc każdemu czarnemu drozdowi dwa razy.
Fletowa fraza z dachu, od zimy aż do lipca
Samiec śpiewa nisko, melodyjnie i z dużą swobodą, jakby grał na flecie. Wybiera drzewa, dachy i inne wysokie stanowiska, a główny sezon trwa od marca do czerwca, czasem do pierwszych dni lipca.
Pierwsze odzywają się młode samce: w pogodne dni już pod koniec stycznia, bo muszą zdobyć rewir. Dorosłe dołączają w drugiej połowie marca. Zimą kosy cicho śpiewają same dla siebie, więc zupełna cisza panuje tylko we wrześniu i październiku.
Zawołania mówią, kto się zbliża. Seria „puk-puk-puk” ostrzega przed kotem lub innym drapieżnikiem na ziemi. Cienkie, wysokie „siii” oznacza ptaka drapieżnego, bo taki dźwięk szybko gaśnie w gęstwinie i trudno go namierzyć.
Najpierw las z gęstym podszytem, potem ogród
Kos jest pospolity w lasach, najchętniej liściastych z bujnym podszytem. Mieszka też w parkach i wśród żywopłotów, a w Europie sięga do około 1000 m n.p.m.
Miejskie samce częściej niż wiejskie zostają na zimę. Cieplejszy mikroklimat i więcej jedzenia pozwalają im wcześniej zająć rewir i zacząć lęgi. Ptaki z północy odlatują na południe, czasem aż do północnej Afryki.
Na swoim terenie samiec straszy rywala pokazem: krótki bieg, uniesiona głowa, potem skłon z opuszczonym ogonem. Bójka, jeśli w ogóle wybuchnie, kończy się szybko. Wiosną o dobre miejsce na gniazdo walczą też samice, rzadziej, ale ostrzej.
Miseczka z traw i błota, ukryta w bluszczu
Para szuka miejsca w pnączach i krzewach, najchętniej zimozielonych albo kolczastych: w bluszczu, ostrokrzewie, głogu, wiciokrzewie czy ogniku. Bywa, że wybiera półkę w szopie. Samica sama lepi z traw i liści miseczkę spojoną błotem.
Jaja są niebieskozielone w rdzawe plamy, w zniesieniu zwykle cztery. Po 12–14 dniach wykluwają się nagie i ślepe pisklęta. Po wylocie jeszcze przez trzy tygodnie chodzą za rodzicami i domagają się jedzenia.
Gniazdo bywa słabo ukryte, więc wiele lęgów przepada. Przy domach najgroźniejsze są koty. Jaja zabierają też sroki i sójki, choć brak dowodów, by obniżało to liczebność kosów.
Śpiew od końca stycznia, przerwa jesienią
Zimą część kosów odlatuje, a część zostaje, zwłaszcza miejskie samce. Najgłośniej jest od marca do czerwca. Drugi lęg to norma, a jeśli pierwszy się udał, samica wykorzystuje to samo gniazdo.
Zdjęcia z terenu: Kos
Kos czy szpak
Na trawniku oba wydają się czarne, ale poruszają się zupełnie inaczej.
Szpak
Szpak jest mniejszy, ma krótki ogon i ostre skrzydła, chodzi zamiast skakać, a jesienią jego pióra pokrywają jasne cętki.
Wiek, kolor dzioba i sen z czujnością
Jak długo może przeżyć kos na wolności?
Przeciętnie około 2,4 roku. Rekordzista znany z obrączkowania dożył 21 lat i 10 miesięcy.
Po co samcowi tak jaskrawy dziób?
Barwa dzioba liczy się w kontaktach między kosami. Samiec broniący terenu najostrzej atakuje makiety z dziobem pomarańczowym, słabiej z żółtym, a najsłabiej z brązowym, typowym dla młodych samców. Samice bardziej zwracają uwagę na połysk niż na kolor.
Czy kos potrafi spać i czuwać jednocześnie?
Tak, to jeden z ptaków, u których śpi tylko jedna półkula mózgu, a druga pozostaje w stanie czuwania. Dzięki temu kos odpoczywa tam, gdzie grozi drapieżnik, a także podczas długich przelotów.