Gawrona rzadko widzisz w pojedynkę. Ten krukowaty przez cały rok trzyma się stada, gnieździ się w koloniach na wierzchołkach wysokich drzew, a partnerzy łączą się na całe życie i nie rozstają się nawet w tłumie.
Kolonia wiosną, powietrzne pokazy jesienią
Wiosną wszystko dzieje się w kolonii. W Irlandii i Wielkiej Brytanii jaja pojawiają się już pod koniec marca lub na początku kwietnia, a w surowszym klimacie Europy Wschodniej i Rosji zniesienie bywa kompletne dopiero w maju.
Gniazdo stoi zwykle na samym czubku dużego drzewa, często na resztkach zeszłorocznego. Na terenach pagórkowatych gawrony zadowalają się niższymi drzewami lub krzewami, a wyjątkowo kominem albo wieżą kościoła.
Jesienią tegoroczne młode i ptaki bez pary łączą się w duże stada, często z kawkami. To pora powietrznych pokazów: zsynchronizowanych przelotów, nurkowań, koziołków i beczek.
Ukłon i rozłożony ogon przy każdym kraknięciu
Gawron kracze zarówno w locie, jak i z gałęzi. Siedzący ptak przy każdym „kaa” kłania się i rozpościera ogon, więc łatwo zobaczyć, kto w stadzie się odzywa.
Wokół kolonii repertuar się poszerza: dochodzi wysoki skrzek, warkotliwy odgłos i coś na kształt półświergotu. Samotny gawron czasem „śpiewa” sam dla siebie kliknięciami, świstami i nutami podobnymi do ludzkiego głosu; porównano to kiedyś do niskiej, gardłowej wersji śpiewu szpaka.
Północne odlatują, reszta zostaje przy koloniach
Gawrony z Irlandii, Wielkiej Brytanii oraz dużej części północnej i środkowej Europy są ptakami osiadłymi. Na południe przesuwają się głównie populacje z północnych krańców zasięgu, uciekając przed najsurowszą zimą.
O zmierzchu stado zbiera się przy kolonii, a potem leci na wspólny nocleg w lesie lub zadrzewieniu. Część ptaków nocuje w kolonii przez całą zimę, a dorosłe samce potrafią sypiać grupą gdzieś w pobliżu.
Rano gawrony szybko się rozpraszają i rozlatują na odległość do 10 km.
Goła twarz, postrzępione portki i dłuższe skrzydła
Dorosłego gawrona wyróżnia płat nagiej, białawej skóry przed okiem i wokół nasady dzioba. Przez niego dziób wydaje się dłuższy, a głowa bardziej wypukła, niż jest naprawdę.
Pióra są czarne, w słońcu z niebieskim lub fioletowym połyskiem, a na głowie, szyi i barkach wyjątkowo gęste i jedwabiste. Upierzenie wokół nóg wygląda luźniej i bardziej kudłato niż u podobnego wielkością czarnowrona, a w locie skrzydła gawrona są dłuższe i węższe.
Młody ptak nie ma jeszcze gołej skóry, więc łatwo go wziąć za młodą wronę. Zdradza go cieńszy dziób, a pióra na twarzy traci po mniej więcej pół roku.
Dżdżownice spod darni i ziarno z pola
Gawron wybiera krajobraz, którego nie lubi kruk: pola uprawne i pastwiska z wysokimi drzewami na kolonię. Żeruje na ziemi, kroczy i sonduje glebę mocnym dziobem. Rośliny dają mu około 60 % pokarmu: zboża, ziemniaki, korzenie, owoce, żołędzie, jagody i nasiona.
Reszta to przede wszystkim dżdżownice i larwy owadów, do tego chrząszcze, pająki, krocionogi, ślimaki, drobne ssaki, małe ptaki z jajami i pisklętami, a z rzadka padlina. W miastach wyjada resztki ze śmietników i ulic, najczęściej wcześnie rano lub o zmierzchu.
Rolnicy przez wieki uważali go za szkodnika. W 1532 roku Henryk VIII wydał ustawę nakazującą tępić kawki, wrony i gawrony, a dopiero późniejsi przyrodnicy zauważyli, że zjadając szkodniki glebowe, ptaki więcej pomagają, niż szkodzą.
Najgłośniej w kolonii od marca do maja
Gawrony spotkasz w każdym miesiącu. Wiosną najwięcej dzieje się w koloniach, a jesienią na niebie, gdy stada młodych i ptaków bez pary pokazują swoje akrobacje.
Gawron z bliska i z daleka
Gawron, czarnowron i kawka na jednym polu
Wszystkie żerują na ziemi, a z daleka wyglądają po prostu na czarne ptaki.
Kawka
Kawka jest wyraźnie mniejsza, ma 34–39 cm. Zdradzają ją szary kark, krótki dziób i jasna, srebrzysta tęczówka. Z daleka bywa brana za gawrona, tym bardziej że oba gatunki często mieszają się w stadach.
Kruk
Kruk jest dużo większy, ma klinowaty ogon i głęboki, dźwięczny głos, a pod dziobem nastroszone pióra zamiast gołej skóry.
Rozum, czułości w parze i sprzątanie po turystach
Jak gawrony radzą sobie w testach na inteligencję?
W niewoli rozwiązywały zadanie z rurką i pułapką, wrzucały kamień do rurki, żeby zdobyć nagrodę, i wyginały drut w haczyk. Rozumiały też, że kamienie podnoszą poziom wody, i wybierały te, które najlepiej się do tego nadają. Na wolności narzędzi jednak nie używają.
Po co para gawronów dotyka się dziobami?
To gest bliskości. Partnerzy pieszczą sobie dzioby w okresie godowym i czasem jesienią, a po kłótni ptak może wrócić do partnera i spleść się z nim dziobem.
Gdzie gawrony nauczono zbierać śmieci?
W jednym z parków rozrywki we Francji. Gawrony chętnie kręcą się tam, gdzie jest dużo ludzi, wyszukują resztki jedzenia i rozdziobują worki na odpadki.