Żółta główka na czubku krzaka przy polnej drodze to zwykle trznadel. W Europie to najpospolitszy i najszerzej rozmieszczony z trznadli, ptak suchego, otwartego krajobrazu z kępami drzew. Najłatwiej go zrozumieć, gdy obserwujesz, co robi w różnych porach roku.
Rewir wzdłuż miedzy, a zimą wspólne żerowisko
Wiosną samce zajmują rewiry wzdłuż żywopłotów i skrajów lasu, a śpiewają z drzewa lub krzewu, często jeszcze w lipcu i sierpniu. Zalotnik unosi skrzydła i podbiega do samicy. Pary są monogamiczne, a lęgi zakładają już ptaki roczne.
Po sezonie trznadle żerują na ziemi w stadach, które czasem liczą setki ptaków, często razem z innymi trznadlami i łuszczakami. Większość europejskich ptaków zimuje w obrębie terenów lęgowych. Pustoszeje tylko daleka północ, a tamtejsze ptaki pokonują nawet 500 km.
Miast, lasów i mokradeł trznadel unika. Pierwotnie żył zapewne na skrajach lasów i dużych polanach, a skorzystał na tradycyjnym rolnictwie z jego żywopłotami i kępami drzew.
Gwara po ojcu i repertuar, który podoba się samicom
Młode samce uczą się śpiewu od ojców, dlatego z czasem powstały regionalne dialekty. Różnią się drobiazgami w zakończeniu zwrotki, a ptaki z różnych stron i tak rozpoznają się nawzajem.
Każdy samiec ma własny zestaw wariantów w obrębie swojej gwary. Samice wybierają partnerów z tym samym dialektem, a spośród nich tych z najbogatszym repertuarem. Olivier Messiaen wplótł ten motyw do kilku utworów, między innymi do „Chronochromie” i „Katalogu ptaków”.
Skrobiowe ziarno zamiast oleistych nasion
Podstawą są nasiona, przy czym oleiste, na przykład roślin kapustowatych, trznadel omija. Zbiera za to nasiona pokrzywy, szczawiu, rdestu ptasiego, komosy białej, gwiazdnicy i krwawnika. Jesienią i zimą liczy się ziarno, a pszenicę i owies przedkłada nad jęczmień.
W sezonie lęgowym dochodzą skoczogonki, koniki polne, muchy, chrząszcze, gąsienice, dżdżownice, pająki i ślimaki. W pierwszych dniach pisklęta dostają tylko taki pokarm, od trzeciego dnia także ziarno zbóż. Prawdopodobnie rodzice robią to celowo, żeby przestawić organizm młodych na nasiona.
Jaja pokryte pajęczyną ciemnych kresek
Lęgi startują zwykle na początku maja, na południu zasięgu często już w kwietniu. Samica wije gniazdo na ziemi lub tuż nad nią: w kępie trawy, przy skarpie albo nisko w krzaku. Czarka ma 11,5–13 cm średnicy i bywa wyścielona sierścią.
Na białawych jajach widać sieć cienkich, ciemnych linii, stąd dawne angielskie przezwisko „scribble lark”. Po wykluciu samica ogrzewa młode, a karmią je oboje rodzice; gniazdo opuszczają po 11–13 dniach.
Gniazda plądrują gryzonie, wrony, sójki i sroki. W niemieckim badaniu z 2012 roku drapieżnictwo odpowiadało za ponad 60 % nieudanych lęgów. Na dorosłe polują między innymi krogulec, jastrząb i kobuz.
Im starszy samiec, tym więcej żółci
Samiec ma jaskrawożółtą głowę i spód, mocno kreskowany brązowy grzbiet, rdzawy kuper i białe zewnętrzne sterówki. Samica jest bledsza, z gęstszym kreskowaniem na czapce, piersi i bokach. Młode są dużo matowsze i często mają jaśniejszy kuper.
Po lęgach dorosłe przechodzą pełne pierzenie, które trwa co najmniej osiem tygodni. Z każdym pierzeniem samiec zyskuje więcej żółci, choć jesienią ciemne brzegi świeżych piór ją przysłaniają. Bladość może też zdradzać pasożyty krwi: mocno zarażone samce są mniej barwne i mają mniej potomstwa.
Od pierwszej zwrotki do późnego lata
Trznadel nie wyjeżdża z Polski na zimę, więc spotkasz go przez dwanaście miesięcy. Wykres pokazuje przede wszystkim śpiew: najwięcej zwrotek słychać od wiosny do lata, a od jesieni ptaki trzymają się stad na polach.
Trznadel na zdjęciach
Cierlik, ortolan i kulczyk, czyli żółć obok trznadla
Przy samicach i młodych patrz najpierw na kuper i kolor głowy.
Kulczyk
Znacznie mniejszy (11–12 cm), krótkoogoniasty łuszczak, któremu żółto świeci kuper. Zamiast serii nut z przeciągniętym końcem śpiewa brzęczącym trelem.
Beethoven, diabeł i Nowa Zelandia
Czy Beethoven zapożyczył motyw od trznadla?
Tak twierdzili jego uczeń Carl Czerny i biograf Anton Schindler, którzy łączyli z trznadlem cztery pierwsze nuty V Symfonii. Bardziej prawdopodobne, że chodzi o początek IV Koncertu fortepianowego. Motyw pojawia się też w sonatach „Waldsteinowskiej” i „Appassionacie”.
Skąd wzięły się legendy o diabelskim trznadlu?
Wierzono, że na języku trznadel nosi kroplę krwi diabła, a zawijasy na jajach skrywają tajne, może złowrogie przesłanie. Przez takie skojarzenia ptaki bywały prześladowane.
Jak trznadlowi wiedzie się w Nowej Zelandii?
Bardzo dobrze. Towarzystwa aklimatyzacyjne sprowadziły tam ptaki z Wysp Brytyjskich w 1862 roku i szybko zasiedliły one główne wyspy. Na początku XX wieku uchodziły za poważnego szkodnika upraw, a dziś gniazdują tam gęściej niż w Wielkiej Brytanii.