Krogulec to niewielki drapieżnik z rodziny jastrzębiowatych, wyspecjalizowany w łowach na leśne ptaki. Równie chętnie zagląda jednak do miast i ogrodów, w których stoją karmniki. Samica bywa o jedną czwartą większa od samca, to jedna z największych różnic między płciami u ptaków.
Las w średnim wieku i jego krawędź
Gniazduje w rozległych, dobrze wyrośniętych lasach, często iglastych albo mieszanych. Drzewostan nie może być ani za gęsty, ani za rzadki, bo krogulec potrzebuje w nim korytarzy do lotu. Według norweskiego badania zyskał na tym, że nowoczesna gospodarka leśna zostawia więcej drzewostanów w średnim wieku.
Poluje najchętniej na skraju lasu: przy żywopłotach, pasach zadrzewień, zagajnikach i sadach. Krótkie, tępo zakończone skrzydła pozwalają mu przemknąć przez wąską lukę w płocie, a długi, prosto ścięty ogon służy do ciasnych zakrętów między pniami.
W odróżnieniu od większego jastrzębia krogulec zagląda na osiedla, a w parkach z wysokimi drzewami potrafi nawet wychować młode. W Irlandii to najpospolitszy ptak drapieżny, gniazdujący także blisko centrum Dublina.
Patrz na żywopłot, nie w niebo
Krogulec rzadko krąży wysoko nad głową. Czeka w ukryciu, potem wypada szybko i nisko, a w pościgu potrafi obrócić się grzbietem w dół albo gonić ofiarę pieszo przez zarośla. Ian Newton opisał aż siedem jego technik łowów, od krótkich zasadzek z gałęzi po polowanie na słuch.
Udaje mu się mniej więcej co dziesiąty atak. Najczęściej giną ptaki żerujące daleko od osłony albo rzucające się w oczy, na przykład bogatki i wróble domowe. Samce biorą głównie sikory, łuszczaki i wróble, samice raczej drozdy i szpaki.
Wysoko nad lasem pokazuje się głównie podczas pokazów i dłuższych przelotów. Jesienią krogulce z chłodnej północy ruszają na południe, a młode wyruszają wcześniej niż dorosłe.
Pisklęta wołają, dorosłe milczą
O głosie dorosłych źródła prawie nic nie mówią, więc nie nastawiaj się na charakterystyczne zawołania. Wyjątkiem jest czas po wylocie. Przez 28–30 dni młode trzymają się okolicy gniazda, ćwiczą lot i wołają rodziców tak głośno, że słychać je z dużej odległości.
Pośrednio krogulca zdradzają sikory. Bogatka ma dwa alarmy, które słyszy zarówno ona, jak i drapieżnik. Trzeci, bardzo wysoki, wydaje na widok krogulca w oddali, a ten dźwięk dobrze słyszy już tylko sikora.
Niebieskoszary samiec i brązowa, dwa razy cięższa samica
Dorosły samiec mierzy 29–34 cm. Ma łupkowoszary, czasem niebieskawy wierzch i drobno rdzawo prążkowany spód, który z daleka wydaje się jednolicie pomarańczowy. Oczy są pomarańczowożółte lub pomarańczowoczerwone.
Samica ma 35–41 cm i może ważyć dwa razy więcej niż samiec. Z wierzchu jest ciemnobrązowa lub szarobrązowa, pod spodem prążkowana na brązowo. Młode są ciepłobrązowe, z rdzawymi obrzeżeniami piór i grubymi prążkami albo plamami na spodzie.
Największy kłopot sprawia samica krogulca obok samca jastrzębia, bo rozmiarem się pokrywają. Krogulec jest jednak smuklejszy, ma krótsze skrzydła, prosto ścięty ogon i macha skrzydłami szybciej.
Jaja w maju, głośne młode w lipcu
Samica jest najcięższa w maju, gdy składa jaja, a najlżejsza w sierpniu, po zakończeniu lęgów. Pisklęta klują się po 33 dniach i po 24–28 dniach zaczynają siadać na gałęziach obok gniazda. Wtedy przez kilka tygodni są najlepiej słyszalne.
Portrety: Krogulec
Jastrząb i kukułka, czyli prążki nie tylko u krogulca
Liczy się sylwetka i rytm skrzydeł, nie sam kolor.
Gołębniki, kukułki i stara broń
Czy krogulce dziesiątkują gołębie pocztowe?
Szkockie badanie z 2004 roku tego nie potwierdziło. Hodowcy tracą co roku 56% gołębi, ale krogulce zabierają mniej niż 1% ptaków.
Dlaczego kukułka przypomina krogulca?
Bo kukułka ma podobnie prążkowany spód. W doświadczeniach z wypchanymi modelami trzcinniczki atakowały chętniej kukułki z zasłoniętymi prążkami, więc podobieństwo do drapieżnika najpewniej ułatwia kukułce dostęp do cudzych gniazd.
Co ma wspólnego krogulec z muszkietem?
Sokolnicy nazywali samca krogulca „musket”, a słowo to wywodzi się przez starofrancuski od łacińskiego musca, czyli mucha. Z powodu niewielkich rozmiarów ptaka tę nazwę dostał potem bełt do kuszy, a w końcu małe działo.