Żaden inny drapieżny ptak nie zajmuje tak wielkiego obszaru jak sokół wędrowny. Brak go tylko w skrajnie polarnych rejonach, najwyższych górach, większości tropikalnych lasów deszczowych i w Nowej Zelandii. Ten duży przedstawiciel sokołowatych coraz częściej mieszka w miastach, gdzie wieże i wieżowce zastępują mu klify.
Od lutowych zalotów po młode, które jeszcze latem żebrzą
Partnerzy są sobie wierni do końca życia i z roku na rok zajmują tę samą półkę. Zaloty to powietrzny pokaz spiral, akrobacji i stromych nurkowań. Samiec podaje samicy zdobycz w locie, a ona, żeby ją chwycić, obraca się na chwilę grzbietem do ziemi.
Na półkuli północnej jaja pojawiają się zwykle w lutym albo w marcu. W dzień wysiadują oboje rodzice, nocą tylko samica. Młode wylatują po 42–46 dniach od wyklucia, a potem jeszcze do dwóch miesięcy zależą od dorosłych.
Gniazdem jest płytki dołek wydrapany w żwirze, piasku lub ziemi na skalnej półce, bez wyściółki. Na urwiskach para chętnie wybiera półki zwrócone na południe.
O głosie źródło milczy, za to nazwa opisuje skrzydła
Źródło tej strony nie opisuje wołań sokoła wędrownego, dlatego zabrakło tu ich zapisu. Nagranie na tej stronie traktuj jako pomoc, a nie główny klucz do oznaczania.
Wskazówkę daje za to łacina. Słowo falco jest spokrewnione z falx, czyli sierpem, bo tak wyglądają w locie długie, spiczaste skrzydła sokoła.
Europejskie ptaki zostają, arktyczne ruszają w drogę
Przydomek wędrowny pasuje tylko do części populacji. Podgatunek nominatywny, gniazdujący w umiarkowanej Eurazji, w Europie jest głównie osiadły, a wędruje w Skandynawii i Azji. Tam, gdzie zima jest łagodna, zwłaszcza dorosłe samce często w ogóle nie opuszczają rewiru.
Prawdziwe dalekie podróże odbywają ptaki z Arktyki. Podgatunek calidus z eurazjatyckiej tundry zimuje aż w południowej Azji i w Afryce na południe od Sahary, często przy mokradłach. Do zachodniej Europy zalatują czasem także sokoły z amerykańskiej tundry.
Czarna czapka, gruby wąs i prążki na jasnym spodzie
Dorosły ptak ma grzbiet od niebieskoczarnego do łupkowoszarego i czarne końce skrzydeł. Czarny wierzch głowy i wąs na policzku ostro odcinają się od jasnych boków szyi i białego gardła. Spód, od białego do rdzawego, przecinają cienkie, czyste prążki.
Ogon jest długi, wąski i zaokrąglony, z czarnym końcem i białym rąbkiem. Woskówka i nogi są żółte. Młode ptaki są dużo bardziej brązowe, a spód mają w podłużne kreski zamiast prążków.
Badanie zdjęć z całego świata z 2021 roku wykazało, że jest większy tam, gdzie świeci więcej słońca, więc najpewniej chroni przed oślepiającym blaskiem. Samica bywa nawet o 30% większa od samca.
Cios zaciśniętą łapą w powietrzu
Na co dzień sokół łowi ptaki średniej wielkości: gołębie, kaczki, kuraki, ptaki śpiewające i siewkowe. W miastach gołąb miejski to 80% diety albo więcej, a obok niego trafiają się grzywacze, szpaki, kosy i sroki.
Do ataku potrzebuje otwartej przestrzeni. Wznosi się wysoko i spada w stromym nurkowaniu, ze złożonymi skrzydłami i ogonem. Ofiarę uderza w locie zaciśniętą łapą, ogłusza lub zabija, a potem zawraca, żeby ją pochwycić. Gdy chybi, goni ją krętym lotem.
Rekordy prędkości różnią się zależnie od źródła. Najwyższa wartość wiarygodnie zmierzona radarem to 184 km/h, ale w 2005 roku nagrano nurkującego sokoła przy 389 km/h. W Wielkiej Brytanii miejskie oświetlenie pozwala mu chwytać nocą przelotne droździki, kwiczoły i słonki.
Jaja w lutym i marcu, rodzina razem do późnego lata
Na półkuli północnej sezon zaczyna się wcześnie: samica składa jaja zwykle w lutym lub marcu, a jeśli straci je na początku sezonu, zwykle znosi kolejne. Po wylocie młode jeszcze do dwóch miesięcy korzystają z pomocy dorosłych. W Europie większość sokołów nie odlatuje, więc stanowisko bywa zajęte także zimą.
Zdjęcia z terenu: Sokół wędrowny
Inne sokoły o długich, spiczastych skrzydłach
Wielkość, rysunek spodu i sposób polowania wystarczą, żeby rozdzielić te gatunki.
Pustułka
Pustułka jest z wierzchu jasnokasztanowa w czarne plamki. Poluje z zawisu 10–20 m nad ziemią, a nie z wysokiego nurkowania.
DDT, sokolnicy i nocni wrogowie gniazda
Dlaczego w XX wieku sokołów wędrownych gwałtownie ubyło?
Winne były pestycydy chloroorganiczne, zwłaszcza DDT, używane w latach 50.–70. Gromadziły się w tłuszczu ptaków i ścieniały skorupki jaj, więc mniej piskląt się wykluwało. W Belgii gatunek wyginął lokalnie. Po zakazie DDT populacje odbudowały się w większości świata.
Od jak dawna ludzie polują z sokołem wędrownym?
Od ponad 3000 lat, a zaczęli koczownicy z Azji Środkowej. Sokół łatwo się uczy i ma spokojne usposobienie. Dziś sokolnicy płoszą nim też ptaki na lotniskach.
Kto najbardziej zagraża gniazdom sokoła?
W Europie przede wszystkim puchacz, który nocą zabiera pisklęta, podloty, a nawet dorosłe ptaki. Broniąc gniazda, sokoły potrafią jednak w pełnym nurkowaniu zabić nawet orła przedniego.