Z daleka szpak to po prostu czarny ptak długości około 20 cm. Z bliska widać fioletowe i zielone refleksy. W ciągu roku zmienia się niemal wszystko: kolor dzioba, ilość cętek i to, czy szpak trzyma się budki przy domu, czy wielkiego stada.
Od budki lęgowej wiosną do chmary nad trzcinami
Wiosną i latem szpaki zajmują dziuple, szczeliny budynków i budki. Samce śpiewają przy nich niemal bez przerwy, a gdy para się dobierze, robią to rzadziej.
Jesienią i zimą szpaki trzymają się w stadach. Przed zachodem słońca nad noclegowiskami w miastach, lasach i trzcinowiskach krążą chmary, które zwijają się w kulę, rozciągają w smugę i znów gęstnieją.
Taki zbity taniec to najpewniej obrona przed sokołem wędrownym czy krogulcem. Przywódcy nie ma. Każdy ptak dopasowuje kurs i prędkość do najbliższych sąsiadów.
Cztery części śpiewu, zawsze w tej samej kolejności
Główny śpiewak to samiec, a jedna jego popisowa seria trwa minutę lub dłużej. Najpierw kilka czystych gwizdów, potem długa, zmienna część pełna naśladownictw, następnie trzaski, a na końcu wysoki, szybki finał.
W środkowej części usłyszysz fragmenty śpiewu innych ptaków i dźwięki maszyn. Każdy motyw szpak powtarza kilka razy, zanim przejdzie dalej; wprawny samiec zna do 35 takich fraz i do 14 rodzajów trzasków.
Starsze samce mają bogatszy repertuar i szybciej znajdują partnerkę. Alarm to ostry wrzask, a żerujące stado nieustannie się kłóci. Śpiewają czasem także samice.
Kto ucieka przed zamarzniętą ziemią, a kto zostaje
Szpaki z zachodu i południa Europy oraz spod 40°N są w większości osiadłe. Odlatują ptaki z regionów, gdzie zimą ziemia zamarza i brakuje jedzenia. Z północy Europy, Rosji i Ukrainy ciągną na południowy zachód lub południowy wschód.
W angielskim Merseyside zaobrączkowano 15 000 piskląt. Część z nich znaleziono potem w Norwegii, Szwecji, Finlandii, Rosji, na Ukrainie, w Niemczech i w Polsce. Szpak w wędrówce pokonuje nawet 1000–1500 km.
Od 1980 roku szpaków ubywa na północy Europy, a w mniejszym stopniu także w jej środkowej części. Intensywne rolnictwo zabiera łąki i pastwiska, a z nimi bezkręgowce, którymi rodzice karmią pisklęta.
Cętki jesienią, połysk wiosną i dziób, który żółknie
Po letnim pierzeniu nowe pióra mają białe lub płowe końcówki, dlatego jesienny szpak wygląda jak obsypany kropkami. Do sezonu lęgowego końcówki się ścierają i zostaje czarne, opalizujące upierzenie.
Zimą dziób jest brunatnoczarny, latem żółty: u samca z niebieskoszarą nasadą, u samicy z różową. Płeć zdradza też tęczówka, ciemnobrązowa u samca, myszatobrązowa lub szara u samicy. Młode są szarobrązowe.
Od długoogoniastego kosa i innych drozdów odróżnią go sylwetka i ruch: krótki ogon, ostry dziób, zaokrąglony brzuch i mocne, rudawe nogi. Chodzi, lekko się kołysząc, a w locie pokazuje trójkątne, spiczaste skrzydła.
Dziób jak rozwieracz, czyli polowanie w darni
Szpak wbija dziób w ziemię i rozwiera go w środku, poszerzając szczelinę. Wąska czaszka pozwala mu przy tym przesunąć oczy do przodu i zajrzeć wzdłuż dzioba.
Najlepiej żeruje mu się na krótkiej trawie: na pastwiskach, boiskach, polach golfowych i lotniskach. Duże stado przesuwa się jak walec, bo ptaki z tyłu ciągle przelatują na czoło, gdzie jedzenia jest najwięcej.
Poza owadami i pająkami bierze dżdżownice, ślimaki, nasiona, owoce i resztki. W sadach potrafi uszkodzić winogrona czy czereśnie, ale zjada też szkodniki, choćby drutowce. W byłym ZSRR powieszono dla niego około 25 mln budek.
Śpiew prawie cały rok, cisza w czasie pierzenia
Śpiew trwa niemal przez cały rok, przerwę robi tylko pierzenie pod koniec lata. Na północ od 48°N para wychowuje zwykle jeden lęg, dalej na południe dwa, a wyjątkowo trzy.
Szpak z bliska i z daleka
Krótki ogon czy długi: szpak i kos
Najszybciej rozstrzyga sposób poruszania się po trawie.
Kos
Kos ma długi ogon i po ziemi podskakuje. Samiec jest jednolicie czarny, bez cętek, z żółtą obwódką oka i pomarańczowożółtym dziobem.
Mozart, rekord wieku i kwiaty w budce
Czy szpak naprawdę naśladuje ludzką mowę?
Oswojone szpaki łapią słowa i zwroty, które potem mieszają w śpiewie bez ładu. Mozart miał szpaka, który śpiewał fragment jego Koncertu fortepianowego G-dur KV 453.
Ile lat ma najstarszy znany szpak?
Rekord to 22 lata i 11 miesięcy, choć przeciętnie szpak żyje 2–3 lata. Tylko około 20 % piskląt dożywa wieku, w którym same mogą się rozmnażać.
Po co samiec znosi do budki zielone rośliny?
Samiec bez pary dekoruje gniazdo kwiatami i świeżą zielenią, żeby zwabić samicę; liczą się zwłaszcza pachnące zioła, jak krwawnik. Gdy samica go przyjmie, rozbiera te ozdoby.