Mniej więcej co czwarty bocian biały na świecie gniazduje w Polsce: w spisie z lat 2004–2005 naliczono tu 52 500 par. Szukaj go na wilgotnych łąkach i polach blisko wsi, a gniazdo wypatrzysz na dachu, drzewie albo platformie na słupie.
Czarne lotki, czerwony dziób i kryza na piersi
Dorosły bocian jest biały, tylko lotki i pokrywy skrzydeł ma czarne. Jaskrawoczerwony dziób i nogi zawdzięcza karotenoidom z pożywienia. Płci nie odróżnisz po upierzeniu, samce są tylko przeciętnie większe.
Na piersi rosną długie, nastroszone pióra, które układają się w kryzę używaną w pokazach godowych. Stojący ptak sięga 100–125 cm. W locie wyciąga szyję do przodu, a długie nogi wystają daleko za krótki ogon.
Młode po wylocie mają czarne pióra z brązowym nalotem i matowy, brązowoczerwony lub pomarańczowy dziób. Czerwień dorosłych dziób zyskuje następnego lata, a pełny strój młody bocian nosi w drugim lecie życia.
Wysoko na niebie: żuraw, ścierwnik, pelikan
Na ziemi bociana trudno z kimś pomylić. Kłopot zaczyna się, gdy krąży wysoko, bo podobny rysunek spodu skrzydeł mają żuraw, ścierwnik i pelikan różowy.
Pelikana zdradza sylwetka: krótkie nogi nie sięgają za ogon, a głowę trzyma przy masywnym tułowiu, z szyją wciągniętą. Pelikany szybują też w zwartych, zgranych stadach, a bociany w luźnych, nieuporządkowanych grupach.
Klekot dziobem, a z gardła ledwie syk
Dorosły bocian właściwie nie ma głosu. Jedyny dźwięk z jego gardła to słaby, ledwie słyszalny syk, a całą rozmowę przejmuje dziób. Ptak szybko go otwiera i zamyka, a worek gardłowy wzmacnia stukot jak pudło rezonansowe.
Witając partnera na gnieździe, bocian gwałtownie odrzuca głowę do tyłu, aż ciemię dotknie grzbietu, i powoli wraca, klekocząc. Ten sam pokaz służy jako groźba wobec intruza. Partnerzy pozdrawiają się też, przykucając i potrząsając głową.
Niska trawa w promieniu 5 km od gniazda
Bocian żeruje na łąkach, polach i płytkich mokradłach, a omija wysoką trawę i zarośla. Najchętniej poluje w odległości do około 5 km od gniazda. Zjada owady, dżdżownice, żaby, gady i drobne ssaki, takie jak nornice, krety i ryjówki.
W części Polski słabe żerowiska sprawiły, że od 1999 roku bociany zaglądają na wysypiska. Śmieci znaleziono w wypluwkach co trzeciej pary, choć wszystkie gniazdowały daleko od dużych składowisk.
Na Podhalu bociany lęgną się od 1931 roku i zakładają gniazda coraz wyżej; w 1999 roku dotarły do 890 m n.p.m. Ptaki z Wielkopolski w ostatnich dwudziestu latach XX wieku przylatywały o około 10 dni wcześniej niż pod koniec XIX wieku.
Wróble w ścianach, pisklęta w środku
Para wspólnie buduje gniazdo z patyków na drzewie, budynku lub platformie. Taka konstrukcja ma 1–2 m głębokości, do 1,5 m średnicy i waży 60–250 kg. Samce przylatują pierwsze, wybierają gniazdo i często zajmują je latami. W Polsce na słupach energetycznych montuje się platformy, żeby gniazdo nie zakłócało dostaw prądu.
W ścianach gniazda zamieszkują regularnie wróble, mazurki i szpaki, rzadziej pustułka czy kopciuszek. Wysiadywanie rusza od pierwszego jaja, więc pisklęta klują się po kolei, a w czasie głodu rodzice potrafią usunąć najsłabsze.
Od końca marca do września
Bociany wracają do Europy pod koniec marca i w kwietniu, po wędrówce trwającej średnio 49 dni. Na południe ruszają w sierpniu i wrześniu, a jesienna podróż zajmuje im zaledwie około 26 dni. Morze Śródziemne omijają, bo nad wodą nie tworzą się kominy ciepłego powietrza, na których szybują.
Bocian biały z kilku stron
Zdjęcia i nagranie: Wikimedia Commons — Carlos Delgado (CC BY-SA 3.0) · Andreas Trepte (CC BY-SA 2.5) · Nevit (CC BY-SA 3.0) · Abc10 (CC BY-SA 4.0) · Jugrü (CC BY-SA 3.0)
Biało-czarny ptak wysoko w górze
Te dwa gatunki najczęściej sprawiają kłopot, gdy patrzysz na ptaka od spodu.
Żuraw
Żuraw jest szary, choć w ostrym świetle wydaje się biało-czarny. W locie ma dłuższe nogi i dłuższą szyję niż bocian.
Bocian w polskiej tradycji i w liczbach
Czy bocian biały jest ptakiem narodowym Polski?
Tak, podobnie jak na Litwie i Białorusi. Był też polską maskotką na wystawie Expo 2000 w Hanowerze, a wieś Żywkowo, słynąca z bocianich gniazd, przyciągała w 2014 roku od 2 do 5 tysięcy turystów rocznie.
Skąd bocian ma czarne skrzydła według polskiej legendy?
Ludowa opowieść mówi, że białe pióra dał mu Bóg, a czarne skrzydła diabeł, i dlatego ma w sobie zarówno dobre, jak i złe skłonności. Mimo to gniazdo na domu miało przynosić szczęście, dlatego w polskich gospodarstwach budowano bocianom wysokie platformy.
Jak bocian poi pisklęta w upale?
Zaobserwowano, że wyciska w dziobie mech, tak by woda skapywała prosto do dziobów młodych, co uchodzi za posługiwanie się narzędziem. Sam chłodzi się inaczej: kieruje odchody na własne nogi, a parowanie obniża temperaturę i przy okazji bieli mu skórę na nogach.