Jeśli z komina kamienicy wystają patyki, a na dachu siedzi para ptaków z szarym karkiem, masz przed sobą kawki. Ten niewielki członek rodziny krukowatych lubi krajobraz, w którym stare drzewa i budynki sąsiadują z otwartym terenem. W polu jest płochliwy, w mieście daje podejść znacznie bliżej.
Pół miasta, pół łąki: krajobraz skrojony dla kawki
Kawka zasiedla zadrzewione stepy, pastwiska, pola uprawne, nadmorskie klify i miasta. Zyskuje, gdy las ustępuje polom, bo najlepiej czuje się tam, gdzie wysokie drzewa i budynki stoją obok otwartej przestrzeni.
Z krewniakami dzieli się terenem dość czytelnie. Otwarte pola zostawia gawronom, gęściej zadrzewione miejsca sójce, a sama zajmuje to, co pośrodku.
Przez Polskę biegnie granica dwóch podgatunków. Forma nominatywna zamieszkuje m.in. wschodnie Niemcy i nasz kraj, a w pasie od Finlandii przez wschodnią Polskę po Rumunię i Chorwację stopniowo przechodzi w jaśniejszą na karku formę wschodnią.
Kominy, dzwonnice i stare dziuple, czyli adresy kolonii
Gniazdo kawki zawsze jest w osłoniętej wnęce: w dziupli, szczelinie skalnej, ruinie, zamieszkanym budynku, kominie albo na wieży kościoła. Para zrzuca do szczeliny patyki, aż powstanie platforma, i dopiero na niej buduje gniazdo. Bywa, że kończy się to zatkanym kominem.
Kawki gnieżdżą się zwykle w koloniach i pilnują swoich miejsc przez większą część roku, więc kolonię warto odwiedzać o każdej porze. Chętnie przejmują stare dziuple dzięcioła czarnego i siniaka.
Zimą wybierz się do parku. W trzech warszawskich parkach kawek przybywa od października do grudnia, zapewne dzięki ptakom z północy, a w latach 1977–2003 liczba zimujących tam ptaków wzrosła czterokrotnie.
Rano zajrzyj na wysypisko albo pod kosze na śmieci, bo kawki odwiedzają je, zanim pojawi się więcej ludzi. Na pastwisku zobaczysz, jak jeżdżą na grzbietach owiec, zbierając kleszcze i wyrywając wełnę na gniazdo.
Kiedy samiec woła „kiau”, a stado „karrr”
Para ma własne dźwięki związane z jedzeniem. Samiec, który przynosi pokarm partnerce, woła „kiau”, a ona prosi o niego przeciągłym „kiaaj”.
Gdy pojawi się drapieżnik, rozlega się chrapliwe, przeciągłe „karrr”. Na ten sygnał kawki zbierają się i atakują wspólnie, przepędzając nawet sroki, kruki czy ścierwniki.
Pisklęta zaczynają cicho piszczeć po tygodniu, a około 18. dnia ich wrzask jest już przenikliwy. Od 25. dnia milkną na każdy nieznany dźwięk. Oswojoną kawkę można też nauczyć naśladowania ludzkiej mowy.
Srebrne oko i szary kark na tle czerni
Upierzenie jest czarne z połyskiem, policzki i kark jasnoszare do srebrzystych, spód łupkowy. Najbardziej rzuca się w oczy tęczówka: szarobiała, prawie srebrna.
Młode mają oczy jasnoniebieskie, które najpierw brązowieją, a bieleją dopiero około pierwszego roku życia. Dziób jest krótki i gruby, nogi czarne, a na ziemi kawka stoi prosto i drobi żwawym krokiem.
W locie zdradza ją mniejsza sylwetka, szybsze i głębsze uderzenia skrzydeł oraz węższe, mniej rozczapierzone końce lotek. Z daleka łatwo wziąć ją za gołębia.
Kolonia przez cały rok, w parkach tłoczno od jesieni
Większość kawek jest osiadła. Ptaki z północy i wschodu odlatują na zimowiska od września do listopada i wracają od lutego do początku maja, a pierzenie trwa od czerwca do września, na wschodzie miesiąc dłużej.
Fotografie: Kawka
Większe krukowate w tym samym stadzie
Kawki często żerują i nocują razem z gawronami i wronami, więc patrz na wielkość i głowę.
Gawron
Gawron mierzy 44–46 cm, ma ciemne oko, a dorosły nosi nagą, białawą skórę u nasady dzioba; brak mu szarego karku kawki.
Wierność, hierarchia i Kafka
Co się dzieje z kawką, która straci partnera?
Radzi sobie źle. Prawie każda para, która przetrwa pierwsze pół roku, zostaje razem do śmierci jednego z ptaków, a badania genetyczne nie wykazały skoków w bok. Owdowiałe kawki często tracą gniazdo i nie potrafią same wychować młodych.
Jak wygląda porządek w stadzie kawek?
Konrad Lorenz, obserwując kawki przy swoim domu w Altenbergu, opisał hierarchię liniową: wyżej postawione ptaki dominują nad niżej postawionymi. Samica po połączeniu się w parę od razu przejmuje pozycję partnera, a niesparowane samice są na samym dole.
Co kawka ma wspólnego z Kafką?
Po czesku „kavka” znaczy kawka. Ojciec pisarza, Hermann Kafka, miał przed sklepem szyld z namalowanym ptakiem obok nazwiska.