Żołna ma największy zasięg ze wszystkich żołn świata: gniazduje w południowej i środkowej Europie, w północnej i południowej Afryce oraz w zachodniej Azji. To ptak otwartego krajobrazu w cieplejszym klimacie, który zimę spędza w tropikalnej Afryce. Wiosną bywa, że przelatuje dalej na północ, niż sięgają jej zwykłe lęgowiska.
Piaszczysta skarpa nad rzeką to podstawa
Żołny zakładają kolonie w piaszczystych urwiskach, najchętniej niedaleko rzeki. Każda para kopie stosunkowo długi tunel, podobnie jak zimorodek, który też chowa gniazdo w norze w nadrzecznym brzegu.
Oprócz skarpy potrzebny jest otwarty teren z pastwiskami i łąkami pełnymi owadów. Na północy Europy żołna gniazduje tylko sporadycznie, a ptaki z południowej Afryki jako jedyne nie odlatują.
Czatownia na drucie i łowy do 12 km od kolonii
Żołna poluje z odsłoniętej czatowni: zrywa się, chwyta owada w locie i wraca. Wypatruj jej na gałęziach drzew i liniach napowietrznych nad łąką, bo stamtąd rzuca się na przelatujące owady.
Na żer lata nad pastwiska i łąki w promieniu do 12 km od kolonii, choć tak daleko zapuszcza się tylko wtedy, gdy brakuje pożywienia. Kolonie zajmują skarpy zwykle na początku maja, a jaja pojawiają się w norach około początku czerwca.
Z bliska zwróć uwagę na pszczołę w dziobie. Zanim ją połknie, ptak kilka razy uderza nią o twarde podłoże, żeby pozbyć się żądła. Poza pszczołami chwyta osy, szerszenie i ważki.
Burczące „prruup” nad kolonią
Żołny są towarzyskie: wspólnie gniazdują, żerują i nocują, więc kolonia rzadko bywa cicha. Typowy głos jest miękki, płynny i lekko chropawy.
Przy gniazdach obserwuj też zaloty. Samiec oddaje samicy duże owady, a drobne zjada sam. Większość samców ma jedną partnerkę, choć zdarzają się bigamiści. Wysiadywanie trwa około trzech tygodni, a dzielą się nim samiec i samica.
Brąz, żółć i zieleń, a w ogonie dwa szpice
Żołna jest smukła i bardzo kolorowa: wierzch ma brązowo-żółty, skrzydła zielone, a dziób czarny. Dwie środkowe sterówki wystają poza ogon jak szpice. Płcie są podobne, choć samica ma na barkach zwykle więcej zieleni niż złota.
Poza okresem lęgowym szata jest dużo matowsza, z niebieskozielonym grzbietem i bez szpiców w ogonie. Młode wyglądają podobnie, ale ich barwy są mniej zróżnicowane. Dorosłe zaczynają pierzenie w czerwcu lub lipcu i kończą w sierpniu albo wrześniu, a w szatę godową przebierają się zimą w Afryce.
Krótkie europejskie lato żołny
Żołna spędza w Europie tylko ciepłą część roku, a zimę przeczekuje w tropikalnej Afryce. Wykres pokazuje przybliżoną obecność w Europie Środkowej, z lęgami w maju i czerwcu.
Portrety: Żołna
Zdjęcia i nagranie: Wikimedia Commons — Giles Laurent (CC BY-SA 4.0) · Pierre Dalous (CC BY-SA 3.0) · Giles Laurent (CC BY-SA 4.0) · Beeld en Geluid (CC BY-SA 3.0)
Inne jaskrawe ptaki z norą lub dziuplą
Wszystkie błyszczą kolorami, ale różnią się sylwetką, głosem i sposobem polowania.
Zimorodek
Dużo mniejszy, około 16 cm, krótkoogoniasty i wielkogłowy. Wierzch ma zielononiebieski, spód rdzawy, a lata szybko i nisko nad wodą.
Pszczelarze, banknot i sztuczne sokoły
Czy żołny szkodzą pasiekom?
Mniej, niż sądzi wielu pszczelarzy. W hiszpańskim badaniu błonkówki, głównie pszczoły miodne, stanowiły 69,4–82 % pokarmu żołn, ale ptaki zjadają mniej niż 1 % robotnic w okolicy. Do samej pasieki zaglądają zwykle w zimne, deszczowe dni, gdy pszczoły nie wylatują z uli.
Jak pszczelarze odstraszają żołny?
Stawiają atrapy sokołów, bo żołny boją się tych drapieżników. Stosuje się też odstraszacze bioakustyczne, które odtwarzają głosy ptaków drapieżnych polujących na żołny.
Na jakim banknocie może się pojawić żołna?
Na nowym banknocie 20 euro. Rada Prezesów Europejskiego Banku Centralnego wybrała kolonię żołn w piaszczystej ścianie doliny rzecznej jako jeden z możliwych motywów strony przedniej.