Najpierw zwykle słyszysz krótki gwizd, a dopiero potem widzisz jaskrawoniebieską smugę tuż nad lustrem wody. Zimorodek jest wielkości wróbla domowego, a nad rzekami i jeziorami Europy nie ma drugiego tak małego niebieskiego ptaka z jego rodziny.
Wielka głowa, krótki ogon i dziób jak sztylet
Krępe ciało, duża głowa, króciutki ogon i długi dziób składają się na sylwetkę, której nie pomylisz z żadnym innym ptakiem znad wody. Do tego dochodzą jaskrawoczerwone nogi.
Wierzch jest zielononiebieski, grzbiet i kuper jasnolazurowe, a spód rdzawy. Gardło i plama na boku szyi są białe, przy dziobie i na pokrywach usznych widać rdzawe łaty.
Gdy ptak odlatuje, zobaczysz przede wszystkim jaskrawy niebieski pas wzdłuż grzbietu. Krótkie, zaokrąglone skrzydła furkoczą szybko, a lot jest prosty i zwykle niski.
Samca od samicy odróżnisz po żuchwie
W Europie, Afryce Północnej i Azji na północ od Himalajów nie ma drugiego małego niebieskiego zimorodka. Trudność polega więc raczej na rozpoznaniu płci i wieku.
Samiec ma dziób czarny, z odrobiną czerwieni u nasady, a samica pomarańczowoczerwoną żuchwę z czarnym końcem. Młody ptak ma matowszy, bardziej zielony wierzch, bledszy spód i początkowo czarne nogi.
Kilka podobnych niebiesko-rdzawych gatunków żyje dopiero w Azji Południowej. Nad polską rzeką ten problem cię nie dotyczy.
Zamiast śpiewu ostry gwizd
Zimorodek w ogóle nie śpiewa. Jego najczęstszy głos to krótkie, ostre „czii”, powtarzane dwa albo trzy razy w locie.
Zaniepokojony ptak wydaje szorstkie „szrit-it-it”, a pisklęta w norze terkoczą, domagając się karmienia. Zaloty otwiera samiec, który goni samicę i nawołuje bez przerwy, a potem przychodzi pora na rytualne karmienie.
Czysta woda i gałąź nisko nad nurtem
Szukaj go nad czystymi, wolno płynącymi strumieniami, rzekami i jeziorami o zarośniętych brzegach. Potrzebuje gałęzi, słupka lub skarpy 1–2 m nad płytką wodą, skąd wypatruje ryb z dziobem skierowanym w dół.
Jego obecność świadczy o dobrej jakości wody, bo najgęściej gniazduje tam, gdzie ofiary dobrze widać pod powierzchnią. Zastępowanie naturalnych brzegów sztuczną zabudową bardzo mu szkodzi.
Łowi głównie drobne ryby: w Europie Środkowej przeciętnie 6,5-centymetrowe, takie jak strzeble, cierniki, płocie czy pstrągi. Z terenów, gdzie rzeki zamarzają, musi zimą odlecieć, a wtedy częściej trafisz na niego na morskim wybrzeżu, w ujściach rzek i portach.
Nora w skarpie i nawet trzy lęgi w sezonie
Gniazdo to nora wykopana przez oboje partnerów w niskiej, pionowej skarpie nad wodą, czasem w wyrobisku. Prosty, łagodnie wznoszący się korytarz kończy się komorą, w której szybko gromadzą się ości i wypluwki.
Lśniąco białe jaja są wysiadywane przez 19–20 dni, a młode spędzają w norze jeszcze 24–25 dni. Para wychowuje zwykle dwa, czasem trzy lęgi w roku.
Pierwsze nurkowania podlotów są niebezpieczne: kilka dni po wylocie młody ptak może nasiąknąć wodą i utonąć. Tylko około połowy młodych przeżywa dłużej niż tydzień czy dwa.
Pary już jesienią, lęgi od wiosny
Pary tworzą się jesienią, ale do wiosny każdy ptak broni osobnego odcinka rzeki, zwykle co najmniej kilometrowego, czasem długiego na 3,5 km. Pierzenie trwa od lipca do listopada, a w czasie mrozów bywa przerywane.
Zimorodek na zdjęciach
Ryby, wzrok i trudne zimy
Po co zimorodek tłucze rybą o gałąź?
Żeby ją zabić. Potem obraca ją wzdłuż dzioba i połyka głową naprzód. Kilka razy dziennie zwraca małą szarą wypluwkę z ości.
Jak zimorodek widzi pod wodą?
Ma w siatkówce dwa dołki i po zanurzeniu przełącza się na boczny, a oczy chroni przezroczysta trzecia powieka. W powietrzu patrzy jednoocznie, w wodzie obuocznie, co pomaga mu ocenić odległość ruchliwej ofiary.
Co najbardziej szkodzi zimorodkom?
Mróz i głód: surowa zima potrafi zabić dużą część ptaków, a letnie powodzie zalewają nory. Giną też od kotów i szczurów, w zderzeniach z szybami i samochodami oraz przez prace przy brzegach z ciężkim sprzętem.