Zimą zięby chodzą stadami po ziemi i wydziobują nasiona, a wiosną samce przesiadują na wystających gałęziach i śpiewają, żeby zwabić samicę. Ten przedstawiciel rodziny łuszczakowatych należy w Polsce do ptaków ogrodów i parków. W całej Europie gniazduje według szacunków 130–240 mln par.
Kawalerowie z północy, czyli kto zostaje na zimę
Łacińskie coelebs znaczy „nieżonaty”. Linneusz zauważył bowiem, że w szwedzką zimę na południe, przez Belgię aż do Włoch, wyruszają tylko samice.
Zięby są wędrowcami tylko częściowo. Ptaki z cieplejszych regionów zostają na miejscu, a te z chłodnej północy zimują dalej na południu. Poza sezonem lęgowym tworzą luźne stada na otwartym terenie, czasem razem z jerami.
U osiadłych podgatunków, takich jak brytyjski gengleri, para bywa razem dłużej niż jeden sezon.
Piosenki trzeba się nauczyć w porę
Samiec ma zwykle w repertuarze dwa lub trzy typy pieśni, a w różnych okolicach śpiewa się z innym akcentem. Melodii pisklę nie dostaje w genach. Doświadczenia Williama Thorpe’a pokazały, że jeśli młody ptak przegapi wczesne tygodnie, w których powinien słuchać starszych samców, jego pieśń już zawsze będzie niepełna.
Śpiew zależy od hormonów. Samce po kastracji milkną, a zastrzyk testosteronu sprawia, że śpiewają nawet w listopadzie, gdy zwykle panuje cisza.
Zawołań jest od dwóch do ośmiu. Część słychać tylko w sezonie lęgowym, na przykład cienkie „siip” samicy. Wołanie „u-łit” uchodziło kiedyś za zapowiedź deszczu, ale nowsze badania łączą je raczej z bliskością drapieżnika.
Nasiona z ziemi zimą, gąsienice z koron latem
Poza sezonem lęgowym zięba je głównie nasiona i inne części roślin, które podnosi z ziemi. Rzadko zrywa pokarm wprost z rośliny i prawie nigdy nie pomaga sobie łapami.
W okresie lęgowym przenosi się do koron drzew i poluje na bezkręgowce, przede wszystkim na gąsienice objadające liście.
Angielska nazwa chaffinch pochodzi od plew. Zięby potrafiły tygodniami przebierać hałdy plew po młócce w poszukiwaniu ziaren.
Głęboka czarka oklejona porostem i pajęczyną
Budową zajmuje się wyłącznie samica, a miejsce wybiera najczęściej w rozwidleniu gałęzi krzewu lub drzewa, kilka metrów nad ziemią. Środek wyściela cienkimi korzonkami i piórami, a zewnętrzną warstwę z mchu i trawy okleja porostami i pajęczyną.
Jaja mają bardzo zmienny kolor, od bladoniebieskozielonego po jasnoczerwony, z purpurowobrązowymi plamami. Pisklęta dostają wyłącznie pokarm zwierzęcy: gąsienice, mszyce, skorki, pająki i larwy chrząszczy. Po wylocie rodzice dokarmiają je jeszcze przez trzy tygodnie.
Gniazda plądrują wrony, wiewiórki, koty domowe i zapewne gronostaje oraz łasice. Późne lęgi przepadają rzadziej, bo gęstniejące liście lepiej je zasłaniają. Kukułka, inaczej niż u jera, zięb nie wykorzystuje.
Rdzawa pierś samca, a białe paski u obojga
Samiec ma czarne czoło, niebieskoszarą czapkę i kark, brązowe siodło na grzbiecie i oliwkowozielony kuper. Policzki i pierś są matowo rdzawe i przechodzą w kremoworóżowy brzuch.
Samica jest szarobrązowa, znacznie skromniejsza. Obie płcie mają jednak białe pole na pokrywach skrzydła, płowobiały pasek niżej i białe zewnętrzne sterówki, widoczne, gdy ptak odlatuje.
Po jesiennym pierzeniu kolory przykrywają płowe brzegi piór. Przez zimę te brzegi się wycierają, więc wiosną samiec znów jest jaskrawy, a jego dziób z bladoszarego robi się niebieskoszary z czarnym czubkiem.
Śpiew wiosną i latem, milczenie w listopadzie
Paski pokazują głównie śpiew samców. Termin lęgów zależy od wiosennych temperatur: na południowym zachodzie Europy zaczynają się wcześniej, na północnym wschodzie później.
Zięba z kilku stron
Gdy w stadzie zięb mignie inny kolor
Jery dołączają zimą do stad zięb, a gil bywa w tych samych ogrodach.
Gil
Gil ma czarną czapkę i twarz, szary grzbiet i krótki, krępy dziób, a w locie świeci białym kuprem, którego zięba nie ma.
Klatki, konkursy i choroby
Dlaczego dawniej trzymano zięby w klatkach?
Ceniono je jako śpiewaki. Pod koniec XIX wieku odłowy przetrzebiły nawet zięby w londyńskich parkach, a na zawodach obstawiano, który ptak powtórzy pieśń najwięcej razy. W Belgii wciąż organizuje się vinkenzetting, konkurs na największą liczbę zawołań w ciągu godziny.
Czy zięby roznoszą choroby innych ptaków?
Prawdopodobnie tak. Pasożyt Trichomonas gallinae zaczął zabijać zięby i dzwońce w Wielkiej Brytanii w 2005 roku, a w kolejnych latach dotarł do Skandynawii, Finlandii i Niemiec, najpewniej z ziębami wracającymi na lęgowiska. Dzwońców wyraźnie ubyło, zięb prawie nie.
Co to za narośla na nogach zięby?
To brodawczaki wywoływane przez wirusa, od małego guzka na palcu po narośl obejmującą całą stopę i nogę. Choroba jest rzadka: w holenderskim badaniu z 1973 roku zmiany miało 330 z około 25 tysięcy sprawdzonych zięb.