Srebrzysty, dzwoniący szczebiot z kępy ostów to najczęściej szczygieł. Ten drobny ptak z rodziny łuszczaków waży zaledwie 14–19 g, a łacińską nazwę zawdzięcza właśnie ostom. Ucho przyda się tu bardziej niż lornetka.
Trzy sylaby, które wracają w każdej zwrotce
Śpiew szczygła to lekka plątanina trelów i świergotów, które płyną jeden za drugim. Brzmi srebrzyście i dźwięcznie. Zwróć uwagę na stały element: trzysylabowe „telit”, powtarzane czasem trzy razy z rzędu.
Z tego samego materiału zbudowany jest głos kontaktowy. Usłyszysz go więc nie tylko w pełnej zwrotce, ale i w krótkich, melodyjnych zawołaniach między ptakami.
Śpiew szczygła trafił nawet do sal koncertowych. Vivaldi napisał koncert fletowy „Il Gardellino”, w którym flet udaje ptaka.
Czerwona maska, która u samca sięga za oko
Dorosły szczygieł ma czerwoną twarz, czarno-białą głowę i ciepłobrązowy grzbiet. Na czarnym skrzydle świeci szeroki żółty pas, kuper jest biały, a czarny ogon wyraźnie wcięty.
Płcie wyglądają prawie tak samo, więc patrz na dwa szczegóły. Samiec ma większą, ciemniejszą maskę, która kończy się tuż za okiem, i czarne pióra na barkach. U samicy czerwień nie wychodzi poza oko, a barki są brązowe.
Długi, spiczasty dziób ma barwę kości słoniowej; w sezonie lęgowym jest jasny z ciemnym czubkiem. Młode mają gładką głowę bez czerwieni i szarawy grzbiet, ale żółty pas na skrzydle zdradza je od razu.
Niziny z kępami drzew i ucieczka przed złą pogodą
Szczygieł wybiera otwarte niziny poprzetykane zadrzewieniami. Na łagodnym zachodzie Europy zostaje przez cały rok, z chłodniejszych regionów odlatuje. Nawet ptaki osiadłe przenoszą się trochę dalej, gdy przychodzi załamanie pogody.
W XIX wieku wywieziono go na kilka kontynentów, od Bermudów po Nową Zelandię. W Australii żyje dziś na pasie od Brisbane po Półwysep Eyre’a.
Dziób jak pęseta i słabość do ostów
Szczygieł zjada głównie drobne nasiona: ostów, chabrów i szczeci. Cienkim dziobem jak pęsetą wyciąga je z trudno dostępnych koszyczków. Jeden ptak w Armenii wydłubał w ciągu godziny 30 nasion z tarczy słonecznika.
Zimą szczygły łączą się w stadka do 40 ptaków, czasem liczniejsze, i regularnie przylatują do karmników w ogrodach. Najpewniej zwabisz je nigrem, czyli drobnymi, oleistymi nasionami afrykańskiej rośliny, albo łuskanym słonecznikiem. Owady łapią głównie wtedy, gdy karmią młode.
Gniazdo przypięte pajęczyną do kołyszącej się gałęzi
Gniazdo buduje sama samica, zwykle w niecały tydzień, a samiec tylko jej towarzyszy. Zgrabna czarka z mchu i porostów, wyścielona puchem roślin, na przykład ostu, wisi kilka metrów nad ziemią na końcu gałęzi. Do gałązek ptak przymocowuje ją pajęczyną.
Głęboka czarka sprawia, że jaja nie wypadają, gdy wiatr kołysze gałęzią. Samica wysiaduje 4–6 białawych jaj w rdzawe plamki, a samiec ją karmi. Młode wylatują po 13–18 dniach i jeszcze około tygodnia są dokarmiane.
Od zimowego stadka do drugiego lęgu
Zimą szczygły krążą stadkami między ugorami a ogrodami. Od wiosny do lata pary wychowują kolejne lęgi, a po sezonie dorosłe ptaki linieją: jedne zaczynają w lipcu, inne kończą dopiero w listopadzie. Świeże pióra są z początku mniej barwne, dopóki ich końcówki się nie wytrą.
Galeria: Szczygieł
Obrazy, Berlin i ptaki z klatki
Dlaczego na obrazach Madonny pojawia się szczygieł?
Ptak zjadający nasiona kolczastych ostów kojarzył się z cierniową koroną, więc w sztuce chrześcijańskiej zapowiada Mękę Chrystusa. Najbardziej znany przykład to „Madonna ze szczygłem” Rafaela, namalowana około 1505–1506 roku.
Od czego pochodzi nazwa berlińskiej dzielnicy Steglitz?
Od szczygła, który po niemiecku nazywa się Stieglitz. Szkockie nazwisko Goldspink też wywodzi się od lokalnej nazwy tego ptaka.
Czy dawniej szczygły łapano na sprzedaż?
Tak. W XIX-wiecznej Wielkiej Brytanii co roku odławiano wiele tysięcy szczygłów jako ptaki klatkowe. Właśnie przeciw temu handlowi skierowano jedną z pierwszych kampanii Królewskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków.