Według bajki przypisywanej Ezopowi strzyżyk wygrał z orłem zawody o to, kto wzleci najwyżej. Przejechał na jego grzbiecie, a kiedy orzeł opadł z sił, wyfrunął ponad niego. Ten ptaszek waży około 10 g i jest jedynym przedstawicielem swojej rodziny w Starym Świecie. Spotkasz go w ogrodach, zaroślach i na skalistym wybrzeżu.
Trel za trelem, a w przeliczeniu na gram głośniej od koguta
Samiec ma pieśń wyjątkowo długą i złożoną. Przez kilka sekund sypie dzwoniącymi trelami, czysto, przenikliwie i z naciskiem.
Siła tego głosu zaskakuje. Jeśli przeliczyć ją na masę ciała, strzyżyk jest dziesięć razy głośniejszy od koguta. Najczęstsze wołanie to ostre, powtarzane „cik-cik-cik”.
Śpiew usłyszysz w każdym miesiącu, ale najbardziej rzuca się w uszy wiosną. Zwykle ptak przemyka po ziemi jak mysz, więc często to głos jako pierwszy zdradza, że w krzakach ktoś jest.
Kusy ogonek w górze i prążki nawet na lotkach
Sylwetka wystarcza, żeby go poznać: krępy tułów, zaokrąglone skrzydła, krótka szyja i bardzo krótki ogon, zwykle zadarty pionowo. Dziób jest stosunkowo długi i cienki.
Wierzch ma rdzawobrązowy, spód szarawy lub płowy, a całe upierzenie, łącznie ze skrzydłami i ogonem, pokrywają niewyraźne ciemne prążki. Nad okiem biegnie kremowa brew. Samca od samicy nie odróżnisz.
Młode mają słabszy rysunek i cętkowany spód. Na wyspach północno-zachodniej Europy żyją osobne podgatunki: ptaki z St Kildy są szarsze z wierzchu i bielsze od spodu, a te z Szetlandów i Fair Isle ciemniejsze.
Od morskiego klifu po trzcinowisko i stary mur
Wystarczą mu krzaki i gęsta roślinność przy ziemi. Mieszka w żywopłotach, gąszczach, na plantacjach, w lasach i trzcinach, a także w terenie bardziej otwartym, z kępami jeżyn lub janowca, na kamienistych zboczach i nadmorskich urwiskach.
Na zachodzie i południu zasięgu jest osiadły, na północy i północnym wschodzie odlatuje. Taki maluch bez trudu pokonuje ponad 500 km nad Morzem Północnym. Rekordzista zaobrączkowany w Rossitten, w dzisiejszym obwodzie kaliningradzkim, odnalazł się w Anglii, 1524 km dalej.
Gąsienice ze szczelin kory i spod zwalonych pni
Strzyżyk prawie nie stoi w miejscu. Porusza się szybkimi szarpnięciami, zagląda w szpary, przeszukuje stare mury i wciska się pod leżące kłody. Czasem podskakuje po dolnej części pnia, ale wyżej wchodzi rzadko.
Je głównie owady, przede wszystkim larwy motyli, takich jak miernikowce i sówki, a do tego larwy chrząszczy, much i chruścików oraz mszyce. Uzupełniają to pająki i odrobina nasion. Dzięki żerowaniu na korze i kłodach wytrzymuje nawet śnieżną zimę.
Samiec stawia kilka gniazd, samica wybiera jedno
W swoim rewirze samiec buduje kilka kopulastych gniazd z bocznym wejściem, z trawy, mchu, porostów i suchych liści. Samica wybiera jedno i dopiero wtedy wyściela je obficie piórami. Im więcej gniazd czeka na wybór, tym chętniej samice wiążą się z ich budowniczym.
Gniazdo bywa wciśnięte w dziurę w murze lub pniu, w szczelinę skalną, w jeżyny, bluszcz albo strzechę. Zdarza się też w opuszczonym gnieździe wróbla domowego, jaskółki lub pluszcza.
Od kwietnia samica sama wysiaduje jaja przez 14–15 dni, a młode wylatują po około 16 dniach. Samiec dokarmia je dopiero po wylocie. Strzyżyk jest przy tym poligamistą, co wśród ptaków śpiewających zdarza się rzadko: na terenie jednego samca notowano nawet cztery samice z lęgami.
Wiosenny szczyt śpiewu i zimowe noclegi w ciasnych kryjówkach
Strzyżyka słychać przez cały rok, a najwyraźniej wiosną. Jaja pojawiają się od kwietnia i zwykle są dwa lęgi w sezonie. Zimowe noce ptak spędza w ciemnych zakamarkach, dziurach, a nawet starych gniazdach; przy srogiej pogodzie kilka strzyżyków nocuje razem.
Portrety: Strzyżyk
Z kim myli się go raczej na ucho niż na oko
Sylwetka z zadartym ogonkiem jest jedyna w swoim rodzaju, za to głos bywa podobny do kilku pospolitych sąsiadów.
Pokrzywnica
Pokrzywnica śpiewa krócej i słabiej, a w jej szczebiocie brakuje powtarzanych trelów, które strzyżyk wplata w każdą frazę.
Rudzik
Rudzik też wydaje ostre „cik”, ale wolniej i z wyraźnymi przerwami między pojedynczymi dźwiękami.
Król płotu, święty Szczepan i ptak z monety
Skąd w tylu językach w nazwie strzyżyka pojawia się król?
Arystoteles i Plutarch nazywali go basileus i basiliskos, czyli „król” i „mały król”. Niemcy mówią Zaunkönig, „król płotu”, a Holendrzy winterkoning, „król zimy”. W Japonii uchodzi za króla wiatrów.
Jaką rolę odgrywał strzyżyk w dniu świętego Szczepana?
Według legendy hałaśliwy strzyżyk zdradził kryjówkę pierwszego męczennika. Dlatego 26 grudnia chłopcy łapali ptaka i obnosili go po miasteczku. Tradycyjna „Pieśń o strzyżyku” nazywa go królem wszystkich ptaków.
Na jakiej monecie był strzyżyk?
Na rewersie brytyjskiego farthinga w latach 1937–1960. Wybrano go, bo uchodził za najmniejszego ptaka Wielkiej Brytanii.