Jemiołuszka gniazduje w północnych borach, a w Polsce poznajesz ją zimą: stado siada na jarzębinie przy ulicy i zostaje, dopóki nie skończą się owoce. Wiele zależy od urodzaju na północy, więc jednej zimy ptaków jest mnóstwo, a innej prawie wcale. Szukaj ich wszędzie tam, gdzie w ogrodach i parkach wiszą jeszcze owoce.
Latem tajga nad wodą, zimą każda ulica z owocami
Na lęgi jemiołuszka wybiera dojrzałe lasy iglaste, często świerkowe, zwykle niedaleko wody. Owady łowi nad otwartymi, mokrymi miejscami: przy jeziorach i na torfowiskach z martwymi drzewami. W Eurazji gniazduje głównie między 60 a 67°N, lokalnie na południe do około 51°N, a gór raczej unika.
Poza sezonem lęgowym liczy się dla niej przede wszystkim owoc. Znajdziesz ją wtedy przy drogach, w parkach i ogrodach, w żywopłotach i na skrajach lasów. Człowieka boi się wtedy niewiele.
Zimą stada nocują razem w gęstych drzewach albo żywopłotach, czasem w towarzystwie kwiczołów i innych zimujących ptaków.
Lata nalotów, czyli kiedy na północy brakuje owoców
Zwykle ptaki z Eurazji zimują w pasie od wschodniej Brytanii przez północną część zachodniej i środkowej Europy, Ukrainę i Kazachstan aż po Japonię. Niektórych lat wylatują daleko poza ten obszar, bywa że w ogromnej liczbie.
Rozstrzyga urodzaj. Szczególnie po roku obfitym, gdy owoców nagle zabraknie, stada przesuwają się na południe, aż trafią na pełne krzewy, i ruszają dalej, kiedy je ogołocą. Zimą 2004/05 w samych Niemczech naliczono ponad pół miliona jemiołuszek.
Obserwując, sprawdzaj jarzębiny, a obok nich irgi, jałowce, głogi, dziką różę i jabłonie. Ptaki rzadko wracają na to samo zimowisko rok po roku: jedną jemiołuszkę z Ukrainy znaleziono rok później 6000 km na wschód, na Syberii.
Wysokie „sirrrr” i furkot startującego stada
Podstawowy głos to wysoki trel „sirrrr”. Pozostałe zawołania są w gruncie rzeczy jego odmianami: pisklęta wołają rodziców cichszą wersją, a podczas zalotów i budowy gniazda ptaki rozciągają go na bardzo szeroki zakres wysokości.
Usłyszysz też dźwięk, który nie pochodzi z gardła. Kiedy stado zrywa się z drzewa albo na nim siada, skrzydła wydają charakterystyczny furkot, słyszalny z odległości około 30 m.
Przestraszone jemiołuszki najpierw nieruchomieją, wyciągając dziób i szyję w górę. Jeśli to nie pomaga, odlatują, głośno się nawołując.
Krople laku na lotkach i żółty brzeg ogona
Jemiołuszka jest wielkości szpaka i podobnie jak on ma w locie długie skrzydła i krótki ogon. Upierzenie jest głównie szarobrązowe, z wyraźnym czubem, czarną maską przez oko i czarnym gardłem. Spód brzucha ma kasztanowy, a krótki ogon kończy jaskrawożółty pas.
Na czarnych skrzydłach widać żółtą smugę i białe „haczyki”. Lotki drugiego rzędu kończą się czerwonymi wyrostkami podobnymi do kropli laku do pieczęci; to spłaszczone końce stosin piór, zabarwione astaksantyną.
Samca poznasz po ostro odciętym czarnym gardle, szerszym żółtym pasie na ogonie, 6–11 mm, i 6–8 czerwonych końcówkach. Samica ma pas węższy, 4–8 mm, i zwykle 5–7 „kropli”. Młode w pierwszej zimie mają ich jeszcze mniej, a na końcach lotek brakuje im białego znaczka.
Goście od jesieni do przedwiośnia
Na północy zasięgu wędrówka zaczyna się we wrześniu, dalej na południe mniej więcej miesiąc później. Powrót rusza w lutym lub marcu, ale najdalej wysunięte lęgowiska ptaki osiągają dopiero w kwietniu albo na początku maja. Gniazdują głównie od połowy czerwca do lipca.
Jemiołuszka z kilku stron
Stado w locie podobne do szpaków
Z daleka myli sylwetka w locie, z bliska czub i żółty koniec ogona rozwiewają wątpliwości.
Szpak
Też ma krótki ogon, długie skrzydła i szybki, prosty lot w zwartym stadzie. Nie ma jednak czuba ani żółtego końca ogona, a jesienią pokrywają go jasne cętki.
Fermentujące owoce, łapczywy apetyt i „ptak zarazy”
Czy jemiołuszki mogą się upić sfermentowanymi owocami?
Mogą. Ich duża wątroba rozkłada alkohol z fermentujących owoców sprawniej niż ludzka, a mimo to zdarza się, że ptak się upija, czasem śmiertelnie. Cukier z owoców odwadnia, dlatego zimą często piją wodę albo jedzą śnieg.
Ile owoców zjada jedna jemiołuszka?
Nawet kilkaset dziennie, więcej niż dwukrotność własnej masy. Jeden ptak zjadł w sześć godzin 600–1000 owoców irgi i wypróżniał się co cztery minuty. Owoce mają dużo cukru, a mało innych składników, stąd te ilości.
Skąd wzięło się holenderskie przezwisko „ptak zarazy”?
Dawniej przyloty jemiołuszek zbiegały się czasem z epidemiami cholery lub dżumy, stąd holenderska i flamandzka nazwa Pestvogel. Za ochronę uważano owoce jałowca, którymi się żywiły: ludzie je jedli i palili gałązki, żeby okadzić domy.