Derkacza najpewniej znasz z nocnego „krek krek”, ale zobaczyć go to zupełnie inna sprawa. Ten chruściel spędza lato w wysokiej trawie łąk kośnych i wychodzi z niej niechętnie. Kiedy już pokaże się na otwartym miejscu, przyda się wiedza, na co patrzeć.
Kasztanowe pokrywy skrzydeł nad szaroniebieską piersią
Z wierzchu derkacz jest brązowoczarny, w płowe albo szare kreski, a pokrywy skrzydłowe mają wyraźnie kasztanowy kolor z białymi paskami. Twarz, szyja i pierś są niebieskoszare, a od nasady dzioba za oko biegnie jasnobrązowa smuga.
Boki i spód ogona zdobią kasztanowo-białe prążki, brzuch jest biały. Mocny dziób ma kolor cielisty, tęczówka jest jasnobrązowa, a nogi bladoszare.
Samica ma cieplejszy odcień grzbietu i węższą, mniej wyrazistą smugę przy oku. Po sezonie lęgowym obie płcie ciemnieją z wierzchu, a szarości na spodzie ubywa.
Zwisające nogi zdradzają chruściela, a nie kuraka
Spłoszony derkacz leci zwykle mniej niż 50 m, często ląduje za krzakiem i od razu przywiera do ziemi. Taki krótki, trzepoczący zryw łatwo wziąć za start kuraka, na przykład przepiórki.
Rozstrzygają dwa szczegóły: kasztanowy wzór na skrzydłach i nogi dyndające pod tułowiem. Z przepiórkami derkacz trzyma się zresztą także w podróży, bo jego stada liczące do 40 ptaków czasem wędrują razem z nimi.
Innych chruścieli raczej z nim nie pomylisz, bo podobne gatunki w jego zasięgu są mniejsze, mają białe znaczenia na wierzchu i krótsze dzioby.
Dwadzieścia tysięcy zgrzytów w ciągu jednej nocy
Zgrzytliwe „krek krek” należy do samca i to od niego wzięła się nazwa naukowa Crex crex. Służy do zajęcia rewiru, wabienia samic i odstraszania rywali, a słychać je z odległości 1,5 km.
Na początku sezonu samiec woła prawie bez przerwy nocą, często też w dzień. Potrafi powtórzyć zawołanie ponad 20 tysięcy razy w ciągu nocy, najintensywniej między północą a trzecią.
Dlatego derkacze liczy się po głosie, między 23 a 3 w nocy, gdy ptaki mało się przemieszczają. Nawet wtedy wynik bywa zaniżony o blisko 30%. W Afryce derkacz milczy.
Trawa do pół metra, przez którą da się przejść
Najbardziej odpowiadają mu chłodne, wilgotne łąki na siano, zwłaszcza tradycyjne, z oszczędnym koszeniem i nawożeniem. Unika miejsc bardzo mokrych i odkrytych, a także roślinności wyższej niż 50 cm albo tak zbitej, że nie da się przez nią przejść.
Skraj mokradeł mu nie przeszkadza. Łąka, której nikt nie kosi ani nie wypasa, z czasem zbija się w zwarty kożuch i do gniazdowania już się nie nadaje, za to w zastępstwie przydają się zboża, groch, rzepak, koniczyna, a nawet ziemniaki.
Gniazdo w trawie i kosiarka jadąca od brzegu
Gniazdo to dołek wysłany splecioną suchą trawą, o średnicy 12–15 cm, dobrze ukryty w łące. Kremowe jaja, czasem z odcieniem zieleni, błękitu lub szarości, pokrywają rdzawobrązowe plamy.
Wysiadująca samica ma zwyczaj siedzieć do ostatniej chwili, co przy sianokosach często kończy się dla niej śmiercią. Pisklęta w czarnym puchu opuszczają gniazdo po dniu lub dwóch, a w pełni lotne są po 34–38 dniach.
Koszenie od brzegu do środka pola zamyka młode w pułapce, a odsłonięte wyłapują duże ptaki, między innymi bociany białe, błotniaki i mewy. Maszyny potrafią zabić od 38 do 95% piskląt na danym terenie, dlatego derkaczom pomagają późniejsze pokosy, koszenie od środka na zewnątrz i niekoszone pasy na skrajach.
Najgłośniejsze noce przypadają na początek sezonu
Po kilku tygodniach samce wołają rzadziej i tylko pod koniec składania jaj na krótko się ożywiają. Pierzenie kończy się zwykle w sierpniu lub na początku września, a po nim ptaki ruszają do Afryki.
Derkacz na zdjęciach
Kto jeszcze zrywa się spod nóg na łące
Oba kuraki po spłoszeniu też lecą krótko, ale żaden nie ma kasztanowych skrzydeł derkacza.
Przepiórka
Przepiórka jest znacznie mniejsza (16–18 cm), ma kreskowany brązowy wierzch i białą brew, a samiec biały podbródek; jej głos to trzy szybkie sylaby, nie zgrzyt.
Kuropatwa
Kuropatwa jest krępa, ma szare boki i pierś, a na białym brzuchu zwykle kasztanową podkowę; zrywając się, woła „rik rik rik” i odlatuje na zaokrąglonych skrzydłach.
Status, przezwiska i ptak w kuchni
Dlaczego derkacz nie figuruje jako gatunek zagrożony?
Choć na zachodzie Europy ubyło go drastycznie, na Czerwonej liście IUCN ma status najmniejszej troski. Przesądzają o tym ogromne i stabilne populacje w Rosji i Kazachstanie: w samej Europie żyje 1,3–2,0 mln par, z czego trzy czwarte w jej rosyjskiej części.
Skąd w innych językach „król przepiórek”?
Niemieckie Wachtelkönig, francuskie roi de caille i szkockie quailzie łączą derkacza z przepiórką, z którą często wędruje. W Egipcie to sąsiedztwo bywa groźne: w sieci zastawiane na przepiórki wpada nawet 14 tysięcy derkaczy rocznie.
Czy derkacz potrafi oswoić się z ludźmi?
Zdarza się. Na szkockiej wyspie Tiree jeden ptak przez pięć kolejnych lat wchodził do kuchni po resztki jedzenia.