Pierwiosnek to drobny ptak z rodziny świstunek, gniazdujący w widnych lasach od Europy po wschodnią Syberię. Polska leży na wschodnim skraju zasięgu podgatunku nominatywnego. Zanim go zobaczysz, prawie zawsze najpierw usłyszysz dwie powtarzane nuty.
Drzewa wyższe niż pięć metrów i pokrzywy pod spodem
Do lęgów pierwiosnek wybiera widne lasy z kilkoma wyższymi drzewami, zwykle co najmniej pięciometrowymi. Pod nimi musi rosnąć luźne, umiarkowanie bujne runo z traw, paproci lub pokrzyw, bo właśnie tam powstaje gniazdo.
To dość wąskie wymagania. Bliski krewny, piecuszek, woli młodsze drzewa, a świstunka leśna las z uboższym podszytem. Pierwiosnek często trzyma się też blisko wody, której piecuszek nie potrzebuje.
Gniazdo przy ziemi ma wielu wrogów. Jaja i pisklęta zabierają gronostaje, łasice i sroki, a na dorosłe ptaki poluje przede wszystkim krogulec.
Rewir na dwadzieścia metrów i ogon w ciągłym ruchu
Samiec przylatuje dwa lub trzy tygodnie przed samicą i od razu zaczyna śpiewać. Rdzeń jego rewiru ma zwykle około 20 m średnicy, więc ptak kręci się na niewielkiej przestrzeni i łatwo go odnaleźć ponownie.
Patrz na ogon. Pierwiosnek najpierw lekko go opuszcza, a potem macha nim na boki, czego nie robią inne świstunki. W Indiach zyskał przez to przydomek „tailwagger”.
Żeruje niestrudzenie, przeskakując między liśćmi albo zawisając na moment w powietrzu. Jesienią je prawie bez przerwy, bo przed odlotem odkłada tłuszcz, a dziennie potrzebuje owadów ważących około jednej trzeciej jego masy.
Samiec jest ciekawski i odważny. Przegania inne drobne ptaki, a w pobliżu gniazda atakuje nawet gronostaja czy sójkę, która podkrada jaja.
Dwie nuty, od których wziął imię w wielu językach
Śpiew pierwiosnka jest prosty i radosny, a w wielu językach dał ptakowi dźwiękonaśladowczą nazwę. Holendrzy mówią na niego tjiftjaf, Walijczycy siff-saff, a Finowie tiltaltti.
Łacińskie collybita wywodzi się z greckiego słowa oznaczającego wymieniacza pieniędzy, bo śpiew kojarzono z brzękiem monet. To także jeden z pierwszych ptasich sygnałów nadchodzącej wiosny, co dobrze pasuje do polskiej nazwy.
Ptaki z Syberii, zaliczane do podgatunku tristis, brzmią inaczej. Śpiewają wyżej, a wołają krótkim, piskliwym „czit”, i zimą bywają spotykane w zachodniej Europie.
Zielonkawy, krępy i z ciemnymi nogami
Pierwiosnek jest drobny i krępy. Wiosną ma matowozielony wierzch z brązowym nalotem, złamanobiały spód z żółtawymi bokami i krótką białawą brew. Nogi i cienki dziób są ciemne, a lotki niewiele wystają poza złożone skrzydło.
Z biegiem sezonu pióra się wycierają i ptak staje się bardziej bury. Po lęgach przechodzi pełne pierzenie, więc jesienią wygląda świeżej i zieleniej, z jaśniejszą brwią. W locie zwróć uwagę na zaokrąglone skrzydła.
Długi sezon ptaka, który przylatuje wcześnie
Pierwiosnek jest wędrowny, ale do lęgowisk wraca jako jeden z pierwszych wróblowych i odlatuje jako jeden z ostatnich, późną jesienią. Na północy zasięgu wyprowadza jeden lęg, w środkowej i południowej części często dwa.
Portrety: Pierwiosnek
Gniazdo z daszkiem, zimowanie i podrzutki
Jak wygląda gniazdo pierwiosnka?
To kopulasta konstrukcja z bocznym wejściem, ukryta na ziemi lub tuż nad nią, w jeżynach albo pokrzywach. Ma około 12,5 cm wysokości i 11 cm szerokości. Buduje ją samica, która potem sama wysiaduje jaja i karmi pisklęta.
Gdzie zimują pierwiosnki?
Większość odlatuje nad Morze Śródziemne i do północnej Afryki. Coraz więcej ptaków zimuje jednak dalej na północ, zwłaszcza na wybrzeżu południowej Anglii i w ciepłym mikroklimacie Londynu. Część z nich to przybysze ze wschodu.
Czy kukułka podrzuca jaja pierwiosnkowi?
Zdarza się, że kukułka próbuje, ale pierwiosnek rozpoznaje i odrzuca jaja niepodobne do własnych. Dlatego skuteczne pasożytnictwo lęgowe zdarza się u niego rzadko.