Kowalik porusza się po drzewie krótkimi skokami i nie podpiera się ogonem, dlatego potrafi schodzić po pniu głową w dół. Ten krępy ptak z krótkim ogonem i długim dziobem mieszka w starych lasach z dębami, ale zimą chętnie zagląda też do karmnika przy domu.
Niebieskoszary wierzch, czarna przepaska i rdzawe boki
Grzbiet i wierzch głowy są niebieskoszare, a przez oko biegnie czarna przepaska. W zachodniej części zasięgu kowaliki mają pomarańczowopłowy spód, odcinający się od białego gardła i policzków.
Mocny dziób jest ciemnoszary, z jaśniejszą plamą u nasady żuchwy. Samica ma odrobinę bledszy wierzch, bardziej brązową przepaskę i spłowiałe boki. Młode przypominają samicę, tylko są matowsze i mają jaśniejsze nogi.
W locie zwróć uwagę na spiczastą głowę, zaokrąglone skrzydła i krótki, prosto ścięty ogon. Kowalik leci szybko, składając skrzydła między uderzeniami, ale zwykle tylko na krótkim odcinku.
Pełzacz wspina się tylko w górę
W większej części zasięgu kowalik jest jedynym przedstawicielem swojego rodzaju, więc pomyłka z krewniakiem raczej ci nie grozi. Więcej wątpliwości budzi inny ptak przemykający po korze: pełzacz leśny.
Pełzacz ma brązowy, deseniowany wierzch i cienki, zakrzywiony dziób. Wspina się wyłącznie w górę, opierając się na sztywnym ogonie, a na dół nie schodzi, tylko przelatuje do podstawy sąsiedniego drzewa.
W południowo-wschodniej Europie i zachodniej Azji żyje jeszcze kowalik skalny. Trzyma się skał, jest bledszy i nie ma białych plamek na ogonie.
Piskliwy alarm i gwizdane „pi-pi-pi”
Kowalik odzywa się często i głośno. Alarm jest piskliwy: przeciągłe „sirrr” albo szybkie „tsi-si-si”. Słysząc go, rozejrzyj się za drapieżnikiem, bo w większości Europy najgroźniejszy jest dla kowalika krogulec.
Śpiew to powolny, gwizdany ciąg „pi-pi-pi” w wielu wersjach, także przyspieszonej, przeplatany zawołaniami. Samiec śpiewa, by bronić terytorium i zwabić samicę.
Hektar starych drzew wystarczy
Kowalik potrzebuje dojrzałego lasu z dużymi, starymi drzewami, które dają mu pokarm i dziuple. W Europie najchętniej wybiera lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza z dębem. Park albo stary sad też się nada, jeśli rośnie w nim przynajmniej hektar odpowiednich drzew.
Większość populacji to ptaki osiadłe, a para zimuje na tym samym terytorium, na którym miała lęgi. Kowalik niechętnie przelatuje nawet nad wąskim pasem otwartej wody.
Zjada głównie owady, szczególnie gąsienice i chrząszcze, zbierane przede wszystkim z pni i grubych konarów. Jesienią i zimą dochodzą nasiona, najchętniej orzechy laskowe i bukiew. Zapasy chowa w szczelinach kory i przykrywa porostem, mchem albo kawałkiem kory.
Dziupla zalepiona błotem do właściwej średnicy
Gniazdo mieści się w dziupli, najczęściej opuszczonej przez dzięcioła, 2–20 m nad ziemią. Zbyt szeroki wlot samica zmniejsza, oblepiając go błotem, gliną, a czasem odchodami, i często tynkuje też wnętrze. Cała budowa może jej zająć nawet cztery tygodnie.
Wąski otwór utrudnia przejęcie dziupli przez szpaki, a gniazda z małym wejściem kończą się sukcesem najczęściej. Dno wyściela gruba warstwa płatków kory sosnowej lub wiórów, w których rodzice zakopują jaja i małe pisklęta, gdy wychodzą z gniazda.
Białe jaja w czerwone plamki samica wysiaduje przez 13–18 dni. Młode opuszczają dziuplę po 20–26 dniach, a potem przez 8–14 dni wciąż karmią je oboje rodzice. Zwykle na jednym lęgu w roku się kończy.
Terytorium zajęte zimą i latem
Kowalik nie odlatuje, więc spotkasz go w każdym miesiącu. Po lęgach, od końca maja do końca września, dorosłe przechodzą pełne pierzenie trwające około 80 dni, a jesienią najintensywniej robią zapasy.
Kowalik z kilku stron
Spiżarnie w korze, karmnik i dawna angielszczyzna
Po co kowalik chowa nasiona w korze?
To spiżarnia na trudne czasy. Po zapasy sięga, gdy świeżego jedzenia brakuje, czasem nawet trzy miesiące później, a ptaki z dobrze zaopatrzonymi kryjówkami są w lepszej kondycji. W latach słabego urodzaju bukwi lub orzechów laskowych dorosłe radzą sobie dobrze, za to jesienią ubywa młodych.
Co kowalik zje z karmnika?
Bierze tłuszcz, ser, masło, chleb i nasiona. Odnotowano nawet, że zjadał podroby z rzeźni.
Skąd wzięła się angielska nazwa nuthatch?
Słowo zapisano pierwszy raz w 1350 roku. Łączy „nut”, czyli orzech, z wyrazem pokrewnym „hack”, bo ptak rąbie orzechy wciśnięte w szczeliny. Łacińskie Sitta pochodzi od starogreckiej nazwy tego ptaka, a europaea znaczy po prostu „europejski”.