Nurogęś to duża kaczka rzek i jezior otoczonych lasem, która żywi się głównie rybami. Gniazdo zakłada w dziupli, więc nad wodą potrzebuje starych drzew. Na spokojnym odcinku rzeki często najpierw dobiegnie cię jej niski głos, a dopiero potem wypatrzysz stadko na kamieniach.
Rechot przez cały rok, gwizd tylko w porze lęgów
Zwykły głos nurogęsi brzmi nisko i szorstko, bliżej mu do rechotu niż do kwakania. Wiosną repertuar się poszerza. Kaczory i młode ptaki wydają wtedy cichy, płaczliwy gwizd.
Stado rzadko odpoczywa bez straży. Jeden albo kilka ptaków pilnuje okolicy i ostrzega resztę przed niebezpieczeństwem. Przestraszona nurogęś potrafi jeszcze przed ucieczką wypluć świeżo połkniętą rybę.
Łososiowa biel kaczora i rdzawa głowa samicy
Kaczora w szacie godowej trudno z czymś pomylić. Tułów ma biały, często z łososiowym odcieniem, głowę czarną z zielonym połyskiem, a kuper i ogon szare. Wewnętrzna połowa skrzydła jest biała, zewnętrzna czarna.
Samice, a od lipca do października również kaczory w szacie spoczynkowej, są w większości szare. Mają rdzawobrązową głowę, biały podbródek i białe lotki drugiego rzędu. Młode przypominają samicę, lecz między okiem a dziobem noszą krótki biały pasek w czarnej obwódce.
Dziób i nogi są czerwone lub brązowoczerwone, najjaskrawsze u starych samców. Dłuższe pióra potylicy zwykle leżą gładko i tworzą zaokrąglony tył głowy, a nie sterczący czub. Kaczor bywa nieco większy od samicy, choć ich wymiary częściowo się pokrywają.
Spływ z prądem i powrót pod nurt
Nurogęś radzi sobie równie dobrze na słodkiej, jak i na słonej wodzie. Na dużej rzece daje się nieść nurtowi przez spory odcinek. Wraca czasem lotem, ale częściej płynie pod prąd i łowi po drodze.
Odpoczywające ptaki szukaj na kamieniach pośrodku rzeki albo w roślinności przy brzegu. Siedzą tam podobnie jak kormorany, z na wpół rozłożonymi skrzydłami wystawionymi do słońca. Zimą przesiadują na krawędzi pływającej kry.
Na lądzie to niezdary. Stoją prawie pionowo jak pingwiny, biegną tylko z konieczności i często się potykają. Za to raz poderwane lecą szybko i pewnie.
Ząbkowany dziób i obława w półkolu
Krawędzie dzioba są piłkowane, co pomaga utrzymać śliską zdobycz. Ryby stanowią podstawę, ale nurogęś zjada też mięczaki, skorupiaki, robaki, larwy owadów i płazy. Rzadziej łupem pada mały ssak albo ptak.
Często łowią zespołowo. Kilka ptaków ustawia się w półkole i spycha ławicę na płyciznę, gdzie łatwiej chwytać. Łososiowy nalot na piórach kaczora pochodzi prawdopodobnie z karotenoidów zawartych w zjadanych skorupiakach i rybach.
Dziupla w starodrzewiu i podróż na matczynym grzbiecie
Do lęgów nurogęś potrzebuje dojrzałego lasu z dziuplastymi drzewami, a chętnie zajmuje też duże budki. Tam, gdzie drzew brak, na przykład w górach Azji Środkowej, gnieździ się w dziurach skalnych urwisk i wysokich skarp, czasem daleko od wody.
Samica składa zwykle 8–12 białawych lub żółtawych jaj, choć zdarza się od 6 do 17, i wyprowadza jeden lęg w roku. Zaraz po wykluciu przenosi kaczęta na grzbiecie do rzeki lub jeziora. Młode jedzą tam drobne bezkręgowce i narybek, a lotne są po 60–70 dniach.
Kaczęta różnych matek łączą się w żłobki. Obserwowano pojedyncze samice prowadzące ponad 70 młodych naraz.
Lód decyduje, kto zostaje na miejscu
Nurogęś wędruje tylko częściowo. Opuszcza akweny, które zimą zamarzają, a zostaje tam, gdzie rzeki i duże jeziora pozostają otwarte. Ptaki ze Skandynawii i Rosji ciągną na południe, natomiast w zachodniej Europie większość nie odlatuje.
Nurogęś z kilku stron
Gęś w nazwie, letnie wyprawy kaczorów i ekspansja
Dlaczego nurogęś ma w nazwie gęś?
Polska nazwa dobrze oddaje łacińską. Merganser to połączenie słów mergus, którym Pliniusz i inni Rzymianie określali jakiegoś ptaka wodnego, oraz anser, czyli gęś. Takie miano nadał gatunkowi Linneusz w 1758 roku.
Gdzie kaczory spędzają lato?
Wiele z nich opuszcza lęgowiska, gdy tylko wyklują się młode, i od czerwca do września pierzy się gdzie indziej. Większość kaczorów z zachodniej Europy leci do estuariów Finnmarku w północnej Norwegii, głównie nad Tanafjord. Kaczętami zajmują się wtedy same samice.
Czy nurogęsi przybywa?
W zachodniej Europie tak. Od około 1850 roku zasięg lęgowy przesuwa się ze Skandynawii na południe: Szkocję gatunek zasiedlił w 1871 roku, Anglię w 1941, a w Alpach liczebność wyraźnie wzrosła. Lokalnie problemem pozostaje nielegalne tępienie przez osoby związane z łowiskami ryb.