Kopciuszek zaczynał jako ptak kamienistych zboczy i skalnych urwisk w górach. Mniej więcej od 1900 roku zajmuje także miasta i dziś mur fabryki służy mu tak samo dobrze jak skała. Jeśli na gzymsie drga rudy ogon, sprawdź, czy to nie on.
Od połowy kwietnia w szczelinach murów i na półkach budynków
Lęgi zaczynają się w połowie kwietnia i to najlepsza pora, by trafić na parę. Kopciuszki zwykle trzymają się jednego partnera. Gniazdo zakłada samica: w szczelinie skały, dziurze w murze albo na półce budynku.
To luźna czarka z traw i łodyg, wyścielona sierścią, wełną i piórami. Samica znosi po jednym jaju dziennie, aż w gnieździe leży 4–6 białych lub bladoniebieskich jaj, i przez 13–17 dni wysiaduje je sama.
Pisklęta karmią już oboje rodzice. Młode opuszczają gniazdo po 12–19 dniach.
Terkot zamiast melodii
Źródła opisują głos kopciuszka bardzo oszczędnie. Samiec śpiewa terkocząco, a krótkie „tik” utrzymuje kontakt między ptakami.
Nie dopisuj mu w wyobraźni ozdobnych fraz, które znasz z przydomowego ogrodu. Gdy usłyszysz terkot, od razu szukaj ptaka na krawędziach murów i dachów, bo właśnie tam kopciuszki zakładają gniazda.
Kto odlatuje na zimę, a kto zostaje
W cieplejszych częściach zasięgu kopciuszki są osiadłe. Ptaki z północy i wschodu przenoszą się na zimę do południowej i zachodniej Europy, do Azji i do północnej Afryki.
Dobrze widać to na Wyspach Brytyjskich. Gniazduje tam tylko 20–50 par, a znacznie więcej ptaków przylatuje w październiku lub listopadzie. Część leci dalej, część zimuje na wybrzeżach Walii i południowej Anglii, by w marcu albo kwietniu wrócić na wschód.
Ptaki wschodnich podgatunków, których samce mają rudy brzuch, docierają do zachodniej Europy tylko jako bardzo rzadkie zabłąkane okazy.
Czarna pierś samca i szare pachy samicy
Dorosły samiec jest z wierzchu ciemnoszary do czarnego, z czarną piersią i rdzawoczerwonym kuprem i ogonem. Tylko dwie środkowe sterówki są ciemnobrązowe. U ptaków z Europy na skrzydle widać białawe lusterko.
Samica jest szara, z wyjątkiem rudego kupra i ogona. Od samicy pleszki odróżnisz ją po chłodniejszej szarości i po szarym spodzie skrzydła; pleszka ma go płowego lub pomarańczowego.
Młode samce w pierwszym roku występują w dwóch odmianach. Częstsza przypomina samicę, rzadsza jest prawie tak ciemna jak dorosły, ale bez białego lusterka, które pojawia się dopiero po linieniu w drugim roku kalendarzowym.
Owady w locie i muchy z wodorostów
Kopciuszek łapie owady w powietrzu, wylatując za przelatującą zdobyczą. Ptaki w czasie wędrówki zaglądają też na plaże i przetrząsają wały wyrzuconych przez morze wodorostów, szukając much i drobnych skorupiaków.
Przy żerowaniu zachowuje się podobnie jak rudzik: szybko dyga głową i całym ciałem, a ogonem raz po raz strzepuje.
Najwięcej kopciuszków od kwietnia do lipca
Sezon lęgowy rusza w połowie kwietnia i przez kolejne miesiące ptaki trzymają się budynków z gniazdami. Kopciuszki z północnych i wschodnich części zasięgu jesienią odlatują, w łagodniejszych rejonach część zostaje na zimę.
Fotografie: Kopciuszek
Pleszka i rudzik obok kopciuszka
Przy samicach patrz na odcień szarości i spód skrzydła.
Rudzik
Podobnie dyga całym ciałem, ale ma pomarańczową pierś i twarz obrzeżone niebieskoszarym pasem oraz brązowawy wierzch.
Greka, pleszka i wojenne gruzy
Co znaczy łacińska nazwa Phoenicurus ochruros?
Obie części pochodzą z greki i mówią o ogonie. Phoenicurus to mniej więcej „czerwonoogoniasty”, a ochruros – „bladożółtoogoniasty”.
Czy kopciuszek krzyżuje się z pleszką?
Bywa, choć to nie są bliscy krewni. Rozdzielają je zachowanie i wymagania środowiskowe, ale bariera rozrodcza się nie wykształciła, więc mieszańce wyglądają na płodne i zdrowe.
Skąd kopciuszki wzięły się na gruzowiskach?
W czasie II wojny światowej i po niej zasiedlały zbombardowane dzielnice, a później wielkie zakłady przemysłowe. Odsłonięte place i budynki podobne do urwisk odpowiadały im tak samo jak skały. W Wielkiej Brytanii większość nielicznych par gniazduje właśnie na terenach przemysłowych.