Kania ruda to jastrzębiowaty drapieżnik, który dziś gniazduje wyłącznie w Europie. Dawniej wyprowadzała lęgi także w zachodniej Azji i północno-zachodniej Afryce, ale tamte populacje zniknęły. Poznasz ją przede wszystkim w locie, po sylwetce, a nie po głosie.
Rdza na tułowiu, białe okna w skrzydłach i ogon jak ster
Prawie dwa metry rozpiętości przy smukłym tułowiu dają sylwetkę lżejszą, niż sugerują liczby. Kania szybuje na długich skrzydłach ułożonych w płytkie V, a długi, widlasty ogon skręca się przy każdej zmianie kursu.
Tułów, wierzch ogona i pokrywy skrzydeł są rdzawe. Białe lotki pierwszego rzędu kontrastują z czarnymi końcami skrzydeł i ciemnymi lotkami drugiego rzędu. Płci wyglądają tak samo, różni je tylko masa.
Młode ptaki mają płową pierś i brzuch, wyblakłą rdzę i jasne zamiast czarnych kreski na piersi. Ogon jest u nich płycej wcięty, z ciemnym pasem przy końcu, a jasne końcówki dużych pokryw tworzą długą, wąską linię na skrzydle.
Kania czarna, siostra z tego samego rodzaju
Najbliższą krewną jest kania czarna. Też ma wcięty ogon i też chętnie żywi się padliną, ale jest nieco mniejsza, ogon ma wcięty płycej, a w jej ciemnym upierzeniu nie ma rudych tonów. Głowa i szyja bywają u niej jaśniejsze od brązowego grzbietu.
Oba gatunki potrafią się krzyżować. W Europie Środkowej istnieje strefa, w której od czasu do czasu tworzą mieszane pary, a w Szkocji w 2006 roku samiec kani czarnej i samica kani rudej wychowały dwa pisklęta.
Przy gnieździe różnicę widać po wystroju. Kania ruda wyściela je trawą, czasem owczą wełną, ale nie dokłada świeżych zielonych gałązek, które przynosi kania czarna.
Cienki pisk i słowo, które mogło się z niego wziąć
O głosie kani źródła mówią krótko: to cienkie piszczenie, podobne do głosu myszołowa, ale mniej miauczące.
Ciekawsze jest to, co z tym głosem zrobili ludzie. Angielskie kite pochodzi od staroangielskiego cyta, które być może naśladowało wołanie ptaka. Latawiec dostał tę samą nazwę dopiero w XVII wieku.
Pastwiska przy lesie, a zimą coraz częściej bez odlotu
Kania zamieszkuje lasy liściaste, pastwiska, mozaikę pól, doliny i skraje mokradeł, aż do co najmniej 1600 m n.p.m. Prawie połowa światowej populacji lęgowej przypada na same Niemcy.
Polska należy do krajów, gdzie kani przybywa, podobnie jak Dania, Szwecja i Wielka Brytania. Dawniej ptaki z północnej części kontynentu odlatywały na zimę do Hiszpanii, łagodniejszych zakątków zachodniej Europy, północno-zachodniej Afryki i Turcji. W ostatnich dekadach coraz więcej z nich zostaje na cały rok.
Kania jest padlinożercą i łowcą zarazem. Zbiera martwe owce i świnie, ofiary ruchu drogowego i wyrzucone na brzeg ryby, łowi myszy, nornice i młode zające, a wiosną sporo zjada dżdżownic. Przez padlinę łatwo pada ofiarą trucizn wykładanych nielegalnie na lisy i wrony.
Patyki przynosi samiec, układa je samica
Zwykle zaczyna gniazdować w wieku dwóch lat. Para jest monogamiczna, a gniazdo umieszcza w rozwidleniu dużego drzewa liściastego, 12–15 m nad ziemią. Czasem wraca do zeszłorocznego albo zajmuje stare gniazdo myszołowa.
Samiec znosi suche gałązki długości 30–50 cm, a samica je układa. Oboje dokładają materiału aż do czasu karmienia piskląt, więc gniazdo używane przez kilka sezonów robi się naprawdę duże.
Jaja wykluwają się po 31–32 dniach, ale nierówno, bo wysiadywanie zaczyna się od pierwszego jaja. Młode wychodzą na gałęzie około 45. dnia, a wylatują zwykle po 48–50 dniach. Para wychowuje jeden lęg w roku.
Jaja pod koniec marca, coraz więcej ptaków zimą
W Europie Środkowej samica składa pierwsze jaja pod koniec marca, a nad Morzem Śródziemnym już na początku miesiąca. Po wylocie młode jeszcze 15–20 dni trzymają się okolicy gniazda i dostają jedzenie od rodziców. Zimą część kań z północy kontynentu odlatuje na zachód i południe, ale coraz więcej zostaje.
Kania ruda na zdjęciach
Zdjęcia i nagranie: Wikimedia Commons — Noel Reynolds (CC BY 2.0) · Etro0309 (CC BY-SA 4.0) · Tim Felce (Airwolfhound) (CC BY-SA 2.0) · Tim Felce (Airwolfhound) (CC BY-SA 2.0) · Arturo de Frias Marques (CC BY-SA 3.0) · Pascal Christe (CC BY-SA 4.0)
Krąży nad polem, ale ogon ma inny
Przy szybujących drapieżnikach zacznij od ogona i rozpiętości skrzydeł.
Myszołów
Myszołów ma okrągłą głowę, dość krótki ogon i wyraźnie mniejszą rozpiętość skrzydeł, 109–140 cm. Jego głos jest bardziej miauczący.
Kanapki, pranie na sznurze i biała kania
Czy kania ruda naprawdę kradnie jedzenie ludziom?
Zdarza się. W angielskim Marlow, niedaleko miejsca, gdzie przywracano ten gatunek, kanie nurkowały w parku po kanapki trzymane przez spacerowiczów. W części Wielkiej Brytanii ludzie celowo dokarmiają je w ogrodach, głównie kurczakiem.
Dlaczego Szekspir radził pilnować bielizny?
W czasie budowy gniazd kanie porywały schnące na sznurach pranie. Stąd jego przestroga: gdy kania buduje, pilnuj drobnej bielizny. W „Królu Learze” słowo kania służy z kolei za obelgę wobec Goneryli.
Czy zdarzają się białe kanie?
Tak, w populacji walijskiej około 1% piskląt to ptaki leucystyczne, prawie białe. Ta odmiana gorzej radzi sobie z przetrwaniem.