Jerzyk

Jerzyk ma 16–17 cm, a skrzydła rozpięte na 38–40 cm. Są tak długie i wąskie, że przewyższają długość tułowia i wyginają się w sierp albo bumerang. Razem z krótkim, rozwidlonym ogonem dają sylwetkę przypominającą kotwicę.

Upierzenie jest niemal w całości czarnobrązowe. Jedyny jaśniejszy punkt to mała biała lub bladoszara plamka na podbródku, której z daleka i tak nie zobaczysz.

Nogi ma bardzo krótkie, przystosowane do czepiania się pionowych ścian. Na ziemię z własnej woli nie siada, ale wbrew obiegowej opinii potrafi z niej wystartować.

Dymówka i oknówka łowią owady w powietrzu podobnie jak jerzyk, a czasem latają z nim w jednym stadzie. Podobieństwo wynika z takiego samego sposobu życia, a nie z pokrewieństwa.

Najpierw patrz na lot. Jerzyk bije skrzydłami głęboko i szybko, a potem długo szybuje, natomiast jaskółka trzepocze i przy każdym uderzeniu mocniej odciąga skrzydła do tyłu.

Potem spód ciała: u jerzyka ciemnobrązowy, poza plamką pod dziobem, u jaskółek beżowobiały. Pod jasne niebo bywa to trudne, więc pomaga ogon: u jaskółek długie, głęboko wcięte widełki.

Jerzyk nie śpiewa, za to głośno wrzeszczy w dwóch tonacjach, z których wyższą wydaje samica. Przy jaskółkach to łatwa wskazówka, bo ich szczebiot jest cichy i niepozorny.

Latem pod wieczór 10–20 jerzyków zbiera się w locie przy koloniach i krąży z wrzaskiem, a ptaki z gniazd im odpowiadają. Pod koniec sezonu większe grupy hałasują wyżej nad ziemią.

Radar pokazał, że wieczorem ptaki wznoszą się razem, a o świcie razem opadają. Wieczorne zejście i poranny wzlot odbywają już pojedynczo, co sugeruje, że w stadzie wymieniają się informacjami.

Dawniej jerzyki zakładały gniazda w dziuplach starych drzew i na urwiskach. Z Puszczy Białowieskiej opisano około 600 ptaków gniazdujących w starych dziuplach dzięciołów.

Gdy pradawnych lasów prawie wszędzie zabrakło, jerzyk przeniósł się do budynków. Gniazduje pod dachówkami, w szczelinach pod parapetami, a najczęściej pod okapami i w szczytach domów; zajmuje też budki.

Żeruje tam, gdzie owadów jest najwięcej, na przykład nad mokradłami. Nad zalanymi żwirowniami, jeziorami i deltami rzek widywano nawet 2000 jerzyków, ściągających z promienia do 100 km.

Gniazdo powstaje z materiału złapanego w powietrzu i sklejonego śliną. Pary trzymają się razem nieraz przez lata i wracają do tej samej szczeliny, którą po 40 tygodniach nieobecności trzeba połatać, bo mole i chrząszcze zjadają prawie wszystko poza stosinami piór.

Pisklęta potrafią przetrwać kilka dni bez jedzenia: obniżają temperaturę ciała i tempo przemiany materii, zapadając w odrętwienie. Dorosły wlatuje do otworu prosto, a wylatując, najpierw spada swobodnie.

W Europie Środkowej jerzyki wracają w drugiej połowie kwietnia i w pierwszej dekadzie maja, a pogoda na trasie potrafi przesunąć ten termin. Odlot zaczyna się, gdy dzień po raz pierwszy trwa krócej niż 17 godzin. Zimę spędzają w Afryce równikowej i dalej na południe; ptaki ze Szwecji trafiają w rejon Konga.