Wiosną czajkę zdradza hałas, zanim wypatrzysz ją nad polem z niską roślinnością. To brodziec z rodziny siewkowatych, ale do lęgów wybiera pola uprawne. W umiarkowanej strefie Eurazji jest pospolita, choć w części Europy wyraźnie jej ubywa.
Szalony lot tokowy i wołanie bez przerwy
W sezonie lęgowym czajka prawie nie milknie. Samiec wykonuje wtedy zawrotny pokaz w powietrzu: przechyla się, przewraca i koziołkuje, a przez cały czas woła.
Podstawowe wołanie kontaktowe jest przenikliwe i dwusylabowe. W tokach samiec dokłada do niego świszczące, dłuższe zakończenie. Angielskie nazwy tuit i tew-it to kolejne próby zapisania tego głosu.
Z daleka czarno-biała, z bliska zielona
Upierzenie jest głównie czarno-białe, ale w dobrym świetle grzbiet mieni się zielenią. Skrzydła są szerokie i zaokrąglone, a nogi najkrótsze ze wszystkich czajek świata. Na głowie sterczy czub.
Samca poznasz po długim czubie oraz czarnej czapce, gardle i piersi, które odcinają się od białej twarzy. Samice i młode mają czub krótszy, a rysunek głowy mniej wyrazisty; poza tym obie płcie wyglądają bardzo podobnie.
Pola wiosną, zimą tysiące ptaków na otwartej przestrzeni
Do lęgów czajka wybiera tereny uprawne i inne miejsca z krótką roślinnością. Na większości zasięgu odlatuje na zimę, nawet do północnej Afryki, Indii, Nepalu i Chin. Wędruje głównie za dnia, często w dużych stadach, a ptaki z nizin najdalej wysuniętej na zachód Europy zostają na miejscu.
Zimą zbiera się w ogromne stada na polach ornych i nadmorskich błotniskach. Intensywne rolnictwo mocno jej szkodzi: łąki zamieniane w grunty orne, zanik gospodarstw mieszanych i przejście z siewu wiosennego na jesienny. W Wielkiej Brytanii od 2009 roku figuruje na czerwonej liście.
Tupanie w darń i kolacja przy księżycu
Czajka zjada głównie owady i inne drobne bezkręgowce. Na dżdżownice ma własny sposób: uderza nogą w ziemię, aż robaki same wyjdą na powierzchnię.
Często żeruje razem z siewkami złotymi i mewami śmieszkami. Mewy podkradają obu siewkowatym zdobycz, ale w zamian dają im trochę ochrony przed drapieżnikami. Podobnie jak siewka złota, czajka chętnie żeruje po zmroku, gdy świeci księżyc.
Dołek w ziemi i rodzice, którzy przeganiają nawet bydło
Gniazdo to zwykły dołek w gruncie, podobnie jak u skowronka, a leżą w nim trzy lub cztery jaja. Para zaciekle broni lęgu i młodych przed każdym intruzem, także przed końmi i krowami.
Pisklęta giną zarówno za dnia, jak i nocą, a najwięcej strat powodują drapieżne ssaki. Ustalono to, zakładając młodym czajkom nadajniki radiowe. W Anglii zaleca się dla nich nieobsiane, wiosną spulchnione poletka o powierzchni co najmniej 2 ha, położone do 2 km od ekstensywnych pastwisk.
Wiosenne toki, jesienią stada w drodze
Czajka jest w Polsce ptakiem regularnym, a na zimę większość ptaków z tej części Europy odlatuje. Sezon zaczyna się coraz wcześniej: w Holandii pierwsze jajo roku znaleziono w 2008 roku już 3 marca. Przypisuje się to nawożeniu i zmianie klimatu, przez które trawa potrzebna do lęgów rośnie wcześniej.
Czajka z bliska i z daleka
Jaja z Fryzji, irlandzki symbol i zimowe zagrożenia
Czy jaja czajki wolno jeszcze zbierać?
W Unii Europejskiej nie. Holenderska Fryzja miała wyjątek ze względów kulturowych, ale w 2005 roku sąd go uchylił. Od 2006 roku można tam jedynie szukać jaj między 1 marca a 9 kwietnia, bez zabierania ich z gniazda.
Od kiedy czajka jest ptakiem narodowym Irlandii?
Od 1990 roku, z wyboru komitetu Irish Wildlife Conservancy. Po irlandzku nazywa się pilibín, czyli „mały Filip”, podobno na pamiątkę Filipa II Hiszpańskiego, który nosił pióro przy nakryciu głowy.
Co zagraża czajkom poza Europą Zachodnią?
Na Bliskim Wschodzie wiele ptaków ginie od nadmiernych polowań na trasach zimowych wędrówek. W Armenii również odnotowano spadek liczebności i utratę lęgowisk, prawdopodobnie przez intensywne użytkowanie ziemi i myślistwo.