Na początku XX wieku żuraw uchodził w Polsce za rzadkość, a w latach 2010–2012 gniazdowało tu już 20–22 tysiące par. Szukaj go na bagnach i torfowiskach wśród lasów, a w czasie przelotów na polach, gdzie żeruje całymi grupami.
Ciche bagno w lesie, możliwie daleko od ludzi
W Europie żuraw gniazduje głównie w tajdze i lasach mieszanych, na zabagnionych polanach, torfowiskach i podmokłych łąkach. Potrzebuje spokoju i jak najmniej ludzi wokół. Nawet tam, gdzie jest pospolity, par jest niewiele: zwykle od 1 do 5 na 100 km².
Gniazdo stoi w płytkiej wodzie albo tuż przy niej, często obok gęstych szuwarów, i bywa zajmowane kilka lat z rzędu. Ptaki smarują sobie pióra błotem lub butwiejącymi roślinami, najpewniej po to, by zlać się z otoczeniem. Spośród innych żurawi robi tak tylko żuraw kanadyjski.
Ścierniska, noclegowiska i klucze na niebie
Najłatwiej o żurawie podczas wędrówek. Klucze liczą do 400 ptaków, a na miejscach odpoczynku zbierają się tysiące. Jesienią pierwsze ruszają młode i nielęgowe osobniki, które często łączą się w osobne grupy.
Na postojach i zimowiskach żurawie żerują na polach uprawnych, zbierając głównie ziarno, które zostało po żniwach. Noc spędzają razem na wspólnych noclegowiskach, a rano rozlatują się na żerowiska. Najwięcej jedzą tuż po świcie i przed zmierzchem, więc to najlepsze pory na obserwację.
Przy rozlewiskach rozejrzyj się za gęsiami, bo żurawie trzymają się czasem stad gęsi białoczelnych i zbożowych. Zachowaj dystans: przy gnieździe para atakuje intruzów niemal od razu, nawet lisy i dziki.
Duet pary: wysoka nuta samicy, długi okrzyk samca
Głos żurawia to donośne, przenikliwe trąbienie, wydawane w locie i podczas pokazów. Słychać je z bardzo dużej odległości.
Najwięcej mówi wspólne wołanie pary. Samica unosi głowę i stopniowo ją opuszcza, wydając wysoki dźwięk, a samiec w podobnej pozie odpowiada dłuższym krzykiem. Pary trwające od lat powtarzają te zaloty co wiosnę, a tańce z podskokami, ukłonami i piruetami zdarzają się o każdej porze roku.
Łupkowa szarość, czerwona czapeczka i opadające pióra
Dorosły jest łupkowoszary, najciemniejszy na grzbiecie i kuprze, najjaśniejszy na piersi i skrzydłach. Czoło ma czarniawe, na ciemieniu nagą czerwoną skórę, a od oka po grzbiet biegnie biały pas. Duże pokrywy skrzydeł opadają na ogon niczym pióropusz.
Młody ma pióra z żółtobrązowymi końcami, upierzone ciemię i brak mu kontrastowego wzoru na szyi. W ostrym słońcu żuraw potrafi wyglądać na biało-czarnego i bywa wtedy brany za bociana białego.
Powroty od marca, odloty do października
Na lęgowiskach wiosenny przelot trwa od marca do maja, a jesienny od sierpnia do października. Jaja żurawie składają zwykle w maju. W łagodne zimy część ptaków zostaje blisko lęgowisk, ale większość europejskich żurawi zimuje w Hiszpanii, Portugalii i północnej Afryce.
Zdjęcia z terenu: Żuraw
Żuraw w locie czy bocian
Gdy brakuje kontrastu, rozstrzygają proporcje i barwa dzioba.
Bocian biały
Bocian ma biały tułów, czerwony dziób i czerwone nogi. W locie jego nogi i szyja wydają się krótsze niż u żurawia.
Para, drapieżniki i obraz Chełmońskiego
Czy żurawie łączą się w pary na całe życie?
Pary są trwałe i mogą przetrwać wiele lat. Gdy jeden z partnerów zginie, drugi próbuje zwykle znaleźć nowego w kolejnym roku. Pisklęta już w pierwszej dobie biegają za rodzicami.
Kto poluje na żurawie?
Dorosłym zagraża niewielu wrogów, głównie duże orły, takie jak bielik, a żuraw potrafi odpierać ich atak dziobem i nogami, nawet w powietrzu. Więcej strat zdarza się przy gnieździe: czarnowrony podstępem wykradają jaja, a kruk porywa czasem małe pisklęta.
Kto namalował „Odlot żurawi”?
Józef Chełmoński, w 1870 roku. Obraz należy do Muzeum Narodowego w Krakowie.