Cietrzew to duży kurak, który zostaje na miejscu przez cały rok i trzyma się pogranicza lasu i otwartego terenu. Gniazduje także w Polsce, choć w części zachodniej Europy zostały po nim tylko izolowane resztki populacji. Wiosną łatwo go usłyszeć, zimą znacznie trudniej wypatrzyć.
Wiosną tokowisko, zimą kryjówka wśród drzew
Najlepsza pora to wiosenny świt. Każdego ranka koguty zlatują się na otwarte tokowisko i rywalizują o względy kur. Rozpościerają wtedy lirowate ogony i nadymają szyje.
W zachodniej Europie na jednym toku rzadko zbiera się więcej niż 40 ptaków. W Rosji 150 to nic niezwykłego, a rekordowo notowano 200. Kury nie odwiedzają każdego tokowiska, ale to one wybierają najzdrowszego koguta.
Po kopulacji kura odlatuje w gęste zarośla i sama zajmuje się gniazdem oraz pisklętami. Gniazdo to wydrapany w ziemi dołek wysłany trawą, patykami, liśćmi i piórami. Leży u nasady drzewa, pod niskimi gałęziami albo przy głazie, a wyjątkowo nawet w starym gnieździe drapieżnika 7 m nad ziemią.
Bulgot koguta i gdakanie szarej kury
Kogut śpiewa na tokowisku, kiedy prezentuje się rywalom i kurom. Jego pieśń przypomina długie, bulgoczące gruchanie albo pomruk ciągnący się nad polaną.
Kura odzywa się inaczej: gdaczącym lub szczebiotliwym głosem. Te dwa dźwięki wystarczą, by na słuch odróżnić płcie, nawet gdy ptaków nie widać.
Zima bez podróży, za to na diecie z pąków
Cietrzew jest ptakiem osiadłym, więc zimowanie oznacza dla niego przeprowadzkę z otwartego terenu w gęsty las, a nie podróż. Zbierają się przy tym w liczne stada i przesiadują na gałęziach.
Zimą zjadają liście i pąki drzew iglastych i liściastych: sosny zwyczajnej, modrzewia syberyjskiego, brzozy brodawkowatej i osiki. Bywa, że przez całą zimę żywią się niemal wyłącznie igłami.
Lira z piór, czerwona brew i biel pod ogonem
Kogut jest czarny, z granatowym połyskiem na szyi i grzbiecie. Kontrastują z tym biały pas na skrzydle i białe pokrywy podogonowe, a nad okiem jaskrawo czerwieni się naga skóra.
Zewnętrzne sterówki są wydłużone i zawinięte na boki, dzięki czemu ogon przypomina ramę greckiej liry. Stąd nazwa rodzaju Lyrurus, którą w 1832 roku wprowadził William Swainson.
Kura jest szarobrązowa i maskująco ubarwiona, więc w gęstym runie, zwłaszcza na gnieździe, łatwo ją przeoczyć. Na wschodzie zasięgu cietrzewie są większe niż na zachodzie.
Latem jagody i pędy borówek, a dla piskląt bezkręgowce
Wiosną i latem cietrzewie wychodzą na otwarte przestrzenie i zmieniają jadłospis. Zbierają wtedy owoce, pędy i łodygi żurawiny, borówki bagiennej, czarnej jagody i innych krzewinek z rodzaju Vaccinium.
Pisklęta zaczynają od bezkręgowców, a z wiekiem przechodzą na pokarm roślinny. Po 10–14 dniach potrafią już krótko podlatywać. Na powodzenie lęgów wpływa pogoda i ilość opadów w czerwcu.
Wiosenne tokowiska wyznaczają szczyt sezonu
Cietrzew zostaje w Polsce przez cały rok, więc wykres pokazuje raczej, kiedy łatwo go usłyszeć i zobaczyć. Najwięcej dzieje się podczas wiosennych toków, najmniej w czasie, gdy kury wodzą pisklęta w gęstwinie.
Cietrzew na zdjęciach
Głuszec i jarząbek, leśni krewni cietrzewia
Wszystkie trzy to kuraki leśne, lecz każdy ma inny rozmiar i inaczej ubarwionego koguta.
Głuszec
Kogut głuszca jest znacznie większy (74–85 cm), ciemnoszary, z metalicznie zieloną piersią i bez lirowatego ogona. Kura głuszca ma 54–64 cm, jest więc od kury cietrzewia dłuższa o 9–19 cm.
Mieszańce, szkockie berety i znikające tokowiska
Z jakimi ptakami krzyżuje się cietrzew?
Tam, gdzie zasięgi się pokrywają, notowano mieszańce z bażantem, głuszcem, głuszcem czarnodziobym, jarząbkiem i pardwą mszarną, a także z jednym kurakiem syberyjskim.
Skąd pióra cietrzewia na szkockich nakryciach głowy?
Ogony kogutów zdobią czapki noszone do szkockiego stroju góralskiego od późnej epoki wiktoriańskiej. Do dziś przypinają je dudziarze, a od 1904 roku także żołnierze Royal Scots i King's Own Scottish Borderers. Tradycję kontynuuje Royal Regiment of Scotland.
Dlaczego cietrzewi ubywa w zachodniej Europie?
Winne są utrata siedlisk, niepokojenie, lisy i wrony oraz powolne wymieranie małych populacji. We Francji ptaki giną też na linach wyciągów narciarskich. Gatunek jako całość nie jest zagrożony, bo liczy szacunkowo 15–40 mln osobników.