Bąk to czapla, której mało kto widział, a wielu słyszało. Mieszka w gęstych trzcinowiskach i na bagnach i niechętnie z nich wychodzi, więc wiosną zdradza go głównie głos samca. Wśród bąków jest największy: waży od 0,87 do 1,94 kg, a samce przewyższają samice.
Od stycznia do kwietnia trwa sezon buczenia
Najwięcej o bąku dowiesz się zimą i wczesną wiosną, bo właśnie wtedy samce się odzywają. Pod koniec marca i w kwietniu samica składa już jaja w gnieździe ukrytym w szuwarze.
Potem ptak praktycznie znika. Pisklęta po mniej więcej dwóch tygodniach wychodzą z gniazda i pływają między łodygami, a matka karmi je sama. Samiec w tym nie pomaga: bywa poligamiczny i łączy się nawet z pięcioma samicami.
Na żer bąk wybiera głównie świt i zmierzch, choć czasem poluje także za dnia.
Powietrze z przełyku, a nie dziób wetknięty w błoto
Buczenie to głos godowy i zarazem kontaktowy samca. Przez wieki nie rozumiano, skąd tak niski ton. Twierdzono, że ptak dmucha w trzcinę albo prosto w wodę, a angielski lekarz Thomas Browne w XVII wieku trzymał bąka w niewoli, żeby to sprawdzić.
Dziś wiadomo, że dźwięk powstaje, gdy silne mięśnie wokół przełyku gwałtownie wypychają z niego powietrze. Badacze liczą bąki właśnie po głosie, notując, ile odrębnych samców buczy na danym terenie.
Ten odgłos karmił wyobraźnię. W mitologii południowych Słowian bąk bywa jednym z racjonalnych wyjaśnień drekavaca, stwora z cmentarzy i ciemności.
Część zostaje, część odlatuje na południe i zachód
Niektóre populacje są osiadłe. Ptaki z północnej Europy zwykle przenoszą się do południowej Europy oraz północnej i środkowej Afryki, ale pewna część zostaje na miejscu.
Poza sezonem lęgowym bąk jest mniej wybredny. Pojawia się na polach ryżowych, przy stawach rybnych, w żwirowniach, na oczyszczalniach ścieków, w rowach i na rozlewiskach.
W ostre mrozy czasem staje na otwartym brzegu, zawsze jednak blisko osłony, by móc szybko się wycofać.
Dziób w górę i ptak rozpływa się w szuwarze
Upierzenie jest płowobrązowe, gęsto pokryte ciemnymi kreskami i prążkami. Czapka i kark są czarne, a od dzioba w dół biegnie brązowoczarny wąs. Łacińskie stellaris, czyli „gwiaździsty”, nawiązuje właśnie do tego cętkowania.
Zaniepokojony bąk zastyga z dziobem wycelowanym pionowo w niebo. Długie pióra gardła i piersi opadają wtedy jak tarcza, zasłaniają szyję i rozmywają kontur ptaka między trzcinami.
Dziób jest mocny i zielonożółty, tęczówka żółta, a wokół oka widać nagą, zielonkawą lub niebieskawą skórę. Gdy leci, patrz na szerokie, zaokrąglone skrzydła i nogi wystające za ogon. Szyję po nabraniu prędkości chowa, inaczej niż bocian. Smuklejsza i rdzawa czapla purpurowa też lubi trzciny, ale nie ma tak grubej, płowej sylwetki.
Węgorze, traszki, a nawet nornice
Bąk poluje samotnie wzdłuż krawędzi szuwaru, na płytkiej wodzie. Skrada się powoli albo stoi bez ruchu, a po trzcinach potrafi się wspinać, obejmując palcami kilka łodyg naraz.
Jada ryby, drobne ssaki, ptaki i ich pisklęta, węże, jaszczurki, płazy oraz bezkręgowce. W Wielkiej Brytanii notowano węgorze do 35 cm, myszy, nornice, traszki, kraby i krewetki, a na kontynencie chrząszcze z ponad dwudziestu rodzin, ważki, pszczoły i skorki.
Po węgorzach głowa i szyja są oblepione śluzem. Bąk pociera je wtedy pudrem z puchu, który rośnie w specjalnych płatach po bokach piersi, potem wyczesuje nadmiar i natłuszcza pióra wydzieliną z gruczołu przy ogonie.
Głośny przedwiosenny kwartał, milczące lato
Paski pokazują przede wszystkim, kiedy bąka słychać. Po kwietniu buczenie wyraźnie słabnie, a ptak, jeśli nie odleciał, siedzi cicho w gęstwinie.
Fotografie: Bąk
Trzcinowiska, liczby i literatura
Jak duże trzcinowisko potrzebuje bąk?
Najchętniej gniazduje w szuwarach o powierzchni co najmniej 20 ha. Czasem zadowala się stawem wśród pól, a nawet miejscem blisko zabudowań, jeśli rosną tam odpowiednie trzciny.
Czy bąkowi coś zagraża?
Gatunek uznaje się za najmniejszej troski, ale jego liczebność powoli spada. Główne przyczyny to niszczenie trzcinowisk oraz osuszanie mokradeł i niepokojenie ptaków. Znacznie gorzej ma się afrykański podgatunek capensis.
Gdzie bąk pojawia się w literaturze?
Między innymi w „Psie Baskerville’ów”: przyrodnik Stapleton tłumaczy tajemnicze wycie na moczarach właśnie głosem bąka. O ptaku, który „bucha w bagnie”, pisał też Chaucer.