Maskonura zobaczysz na lądzie tylko przez część roku, kiedy wychowuje pisklę w norze na trawiastym klifie. Jesienią i zimą rozprasza się po zimnym Atlantyku i wtedy trudno go wypatrzyć. W Polsce to rzadki gość, a duże kolonie leżą na północnych wybrzeżach Norwegii, Wysp Owczych, Szetlandów i Islandii.
Kilka miesięcy na klifie, reszta roku na falach
Dorosłe ptaki wracają wiosną zwykle do tej kolonii, w której same się wykluły. Najpierw przez kilka dni kołyszą się małymi grupkami na wodzie pod brzegiem, a dopiero potem lądują na trawie nad urwiskiem. Najlepsze nory, gęsto upakowane tuż przy krawędzi, zajmują ci, którzy przylecieli pierwsi.
W południowych koloniach składanie jaj rusza w kwietniu, na Grenlandii rzadko przed czerwcem. Kolonia ożywa wieczorem: ptaki stoją przy norach, odpoczywają na murawie i spacerują. Na noc zbocze pustoszeje, bo maskonury odlatują nocować na morze.
Młodsze ptaki zjawiają się nawet miesiąc po starszych i często nie znajdują już wolnej nory. Lęgi odkładają wtedy o rok.
Cisza na murawie, warkot pod ziemią
Z dala od lądu maskonur jest niemal niemy. W locie wydaje czasem ciche mruczenie, które łatwo zginie w szumie fal.
Z wierzchu kolonii też niewiele słychać. Zwróć jednak uwagę na wejścia do nor: z głębi płynie przeciągły, chropawy warkot, przypominający rozkręcaną piłę łańcuchową. Tak brzmi ptak schowany w podziemnej komorze.
Pary porozumiewają się też bez głosu. Partnerzy podchodzą do siebie, kiwają głowami na boki i stukają się dziobami, i tak przez cały sezon.
Samotna zima daleko od brzegu
Po lęgach maskonury rozlatują się po północnym Atlantyku, łącznie z Morzem Północnym, a niektóre wpływają za koło podbiegunowe. Zimą docierają nawet do Morza Śródziemnego.
Ptak z Maine z geolokatorem na nodze w osiem miesięcy pokonał 7700 km. Poleciał najpierw na północ, ku Morzu Labradorskiemu, potem na południowy wschód, aż na środek Atlantyku.
Na morzu przechodzą też pierzenie, zwykle od stycznia do marca. Gubią wtedy wszystkie lotki naraz i przez miesiąc lub dwa w ogóle nie latają.
Dziób, który po sezonie traci kolorowe nakładki
Maskonur jest krępy, z grubą szyją i krótkim ogonem. Na lądzie stoi wyprostowany na nogach osadzonych daleko z tyłu i sięga wtedy około 20 cm. Wierzch jest czarny, spód biały, policzki jasnoszare, a samca od samicy nie odróżnisz po barwach.
Najwięcej mówi dziób: z boku szeroki i trójkątny, od góry wąski. Połowa przy końcu jest pomarańczowoczerwona, połowa przy głowie łupkowoszara, a rozdziela je żółta listwa w kształcie litery V. Od alki i nurzyka różni go już sam ten kolorowy dziób oraz jaskrawopomarańczowe nogi.
Pod koniec lęgów ptak zrzuca barwne nakładki dzioba i ozdoby wokół oka, a twarz mu ciemnieje. Młody ma ciemnoszare policzki i węższy, szary dziób z żółtobrązowym końcem.
Rząd rybek ułożonych w poprzek dzioba
Pod wodą maskonur wiosłuje na wpół rozłożonymi skrzydłami, a nogami steruje. Ryby wypatruje wzrokiem i wytrzymuje pod wodą do minuty. Dorosłemu trzeba dziennie około 40 rybek po mniej więcej 7 cm, najczęściej dobijaków, śledzi, gromadników i szprotów.
W jednym nurkowaniu łapie nawet kilka sztuk. Wcześniejsze przytrzymuje umięśnionym, żłobkowanym językiem i ząbkami na brzegach dzioba, którego obie połowy potrafi ustawić równolegle.
Na Szetlandach dobijaki stanowią zwykle co najmniej 90 % pokarmu piskląt, więc w latach ich niedoboru wiele młodych głoduje.
Kalendarz północnych kolonii, nie polskiego brzegu
W Polsce maskonur to rzadkość, dlatego skala pokazuje tylko rytm kolonii na północy Europy. Jedyne jajo para wysiaduje na zmianę przez 39–45 dni, a pisklę siedzi w norze zwykle 38–44 dni. Potem nocą schodzi do morza i na ląd wraca dopiero po 2–3 latach.
Zdjęcia z terenu: Maskonur
Habit zakonnika, nocne podloty i lista gatunków narażonych
Dlaczego maskonur nosi po łacinie imię braciszka?
Średniowieczne słowo fratercula oznacza małego braciszka zakonnego, bo czarno-białe upierzenie przypominało habit. Człon arctica wskazuje północ przez gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy.
Po co dzieci z Heimaey wyłapują młode maskonury?
Podloty, które nocą ruszają do morza, czasem gubią drogę, może przez uliczne latarnie, i lądują w miasteczku. Dzieci z tej islandzkiej wyspy zbierają je i wypuszczają nad wodą.
Dlaczego maskonura uznano za gatunek narażony?
W 2015 roku IUCN podniosła jego status, bo w Europie szybko ubywa ptaków. Szkodzą mu m.in. szczury zawleczone na wyspy, sieci rybackie i braki pokarmu. Na wyspie Lundy liczba par spadła z 3500 w 1939 roku do 10 w 2000 roku.